Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
7-Февраль, 2023-жыл, шейшемби, Бишкек убактысы 23:23

Экономика

Кыргыз-казак чек арасындагы бажычылар.

Бажы кызматы 2022-жылы бажы төлөмдөрүн чогултуу боюнча коюлган план 100,8% аткарылганын же 74,3 млрд. сом каражат чогулганын жарыялады. Бажы жетекчилигинин маалыматына ылайык, мекеме экспорт-импорт ишин көзөмөлдөөдөн тейлөө форматына өтүп, бажылык тариздөө ишинде коррупциялык көрүнүш толук жоюлган.

Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасы Самат Исабеков өткөн жылы бажы тармагын санариптештирүү боюнча олуттуу иштер аткарылганын белгиледи.

Анын айтымында, өлкө жетекчилигинин жана бажычылардын талыкпас аракеттеринин натыйжасында Кытай менен Өзбекстандан кирген жүктүн көлөмү кыйла өскөн.

"Биз бажы төлөмдөрүн чогултуу көлөмү боюнча Кыргызстандын тарыхында биринчи жолу эң чоң деңгээлдеги көрсөткүчтү камсыз кыла алдык. Буга бирден бир себеби - 2022-жылдын башынан баштап аягына чейинки биздин санариптештирүү жараянын жүргүзүүбүз. Жыйынтыгында жакшы натыйжа алдык. Бул иш-чараларыбыз менен биз коррупциялык схемаларды толук мүнөздө жоё алдык деп ишенимдүү айта алам. Негизги себеп ушул. Коррупциялык схемаларды жоюунун бирден бир натыйжасы ушундай автоматташтыруу-санариптештирүү иштеринин арты менен болду".

Бажы жетекчилиги төлөмдөрдү чогултуу боюнча планды ашыра аткарганын жыл этегинде өзгөртүлгөн бюджетке таянып айтып жатат. Иш жүзүндө өкмөт 2022-жылдын башында бажы кызматынын алдына 98,5 млрд. сом каражат чогултуу планын койгон болчу. Бул жааттан алып караганда, өткөн жылы бажы алымдарын чогултуунун көлөмү 24,2 млрд. сомго аз аткарылды.

Декабрь айы аяктап жатканда парламент 2022-жылдын республикалык бюджетине өзгөртүүлөрдү киргизген. Буга бюджеттин чыгымы 35,4 млрд сомго өсүп кеткени жана кирешелерди чогултууда бажы төлөмдөрү 25 млрд сомго чукул аз аткарылып жатканы негиз болгон. Өзгөртүлгөн мыйзамга ылайык, бюджеттин киреше бөлүгү 282 млрд сомдун ордуна 272 млрд сом, чыгаша бөлүгү 307 млрд сом болору аныкталган. Бажы кызматынын салыктык кирешелеринин планы 98,5 млрд сомдон 73,7 млрд сомго төмөндөтүлгөн.

Анын ичинде:

- үчүнчү өлкөлөрдөн кирген товарлардан алынуучу кошумча нарк салыгы – 73,4 млрд сомдон 55 млрд сомго (18,4 млрд сом);

- эл аралык соода жана тышкы операциялардан алынуучу салыктар – 24,4 млрд сомдон 18,2 млрд сомго (6,2 млрд сом);

- үчүнчү өлкөлөрдөн кирген товарлардын акциздик салыктары 700 млн сомдон 500 млн сомго (200 млн сом) түшүрүлгөн.

Жыл башында коюлган пландык көрсөткүчтүн аз аткарылышын бажычылар орус-украин согушунун таасирлери жана Кытайдан кирген жүктүн көлөмүнүн өзгөрүшү менен түшүндүрөт. Өкмөт жетекчилиги мында бажы кызматынын да кемчиликтери бар экенин белгилейт.

Бажы кызматы 2022-жылдын август айында Кыргызстан менен Өзбекстандын чек арасында ары-бери өткөн жүктү эсептеген чагылдырма статистика (зеркальная статистика) порталын ишке киргизген. Бажы кызматынын төрагасынын орун басары Алмаз Салиев маалымат алмашуу порталынын иштеши менен эки өлкөнүн статистикалык айырмачылыктары жоюлганын айтат.

«Кыргызстан менен Өзбекстандын ортосунда чагылдырма статистиканын дал келбегендиги жөнүндө сөздөр айтылып келген. Ошол боюнча аябай чоң жумуш аткарылып, бүгүнкү күндө «Электрондук өз ара аракеттенүү» порталы иштелип чыкты. Жөнөкөй тил менен айтканда, Өзбекстан тараптан тариздөөдөн өткөн жүктөрдү Кыргызстан онлайн түрүндө көрө алат. Ошондой эле, бизден өтүп жаткан жүктөрдү дагы өзбек тарап көро алат. Ал эмнеге алып келет? Бул сөзсүз түрдө бажы кызматынын кызматкерлери үчүн туура эмес маалымат берип коюп, же болбосо кандайдыр бир кызыкчылыктар болуп, жүк өткөрмө пункттан же бажы тариздөөчү жайдан өтүп кетпеши үчүн абдан чоң ачыктыкка алып келген маалымат. Ошол портал август айынан баштап иштеди. Жыйынтыгында өткөн жүктүн көлөмү өткөн жылга салыштырмалуу ошол айларда аз келгени менен, төлөмдөрү 1,6 эсеге көбүрөөк төлөнгөн. Жөнөкөй сумма менен айтканда, 663 млн сомго ашыкча төгүлдү».

Планды жеткиликтүү аткара албагандыгы үчүн бажы кызматынын жетекчилиги депутаттардын жана өкмөттүн сынына кабылып келет. Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров бажы жетекчилигинин жоопкерчилиги караларын, зарылчылык болсо мекеменин кызматкерлерин толугу менен кетирип, кайра жаңылоого да даярдыгын билдирген.

Экономист Элдар Абакиров бажы тармагы толук автоматташтарууга өтүп, коррупция жоюлду деген сөзгө кошулбайт.

«Кытай менен айырма өтө чоң болуп жатпайбы. Чагылдырма эсептеги айырма өтө чоң. Демек, баары бир ишениш кыйын. Экинчиден, бул сөз түрүндө эле айтылып атат. Товар Торугарттан өтөт да, жүк ошол жерден өтүп атканда, эгер рентген иштеп, товарды автоматтык түрдө аныктап, ошого жараша автоматтык түрдө бажы төлөмдөрү саналып, бюджетке түшүп атса, анда ишенсе болот эле. Бирок, мен билгенден андай нерсе жок».

ЖИА ишкер ассоциациясынын президенти Жоодар Омошев бажы тутумун реформалоо иши ар дайым актуалдуу болуп турарын айтат. Деген менен, эксперт көмүскө экономиканы, анын ичинде бажыдагы аткезчиликти жоюу өкмөттүн экономикалык ишмердигинин өзөгүн түзүшү зарыл деп эсептейт.

«Бул жерде кеп 50% болгон көмүскө экономиканы кантип легалдаштыра алабыз дегенде турат. Мисалы, мен ишкер катары чет өлкөдөн товар алып келип атсам, очойтуп КНС менен бажы алымын төлөп атсам, анан менин атаандашым ошол эле товарды алып кирип атканда мен төлөгөн сумманын 1/3 төлөп атса – ал соода баштай элек эле мага караганда эки эсе кирешеге ээ болуп атпайбы. Албетте, бажы тармагы реформаланып, Кыргызстандын кызыкчылыгы эске алынып турушу керек. Бирок, негизги максат көмүскөдө жаткан экономикадан кантип өлкө бюджетин толтура алабыз деген суроо болушу керек. Эгерде биздин Кытай, Өзбекстан, Казакстан менен болуп аткан сооданын жарымы чек арадан аткезчилик жол менен өтүп атса, биз бюджетке акча толтурмай бул жакта турсун, ачык иштеп бюджетке акча төгүп аткан ишкерди да коркутуп, качырып жиберебиз. Көмүскө экономика менен күрөшүү жөнүндө 2020-жылы Садыр Жапаров өлкө башына келгенде айткан, өкмөт дагы жарыялап жатат – ошону ишке ашырса, бюджетке толтура акча түшөт».

Бажы кызматынын алдына 2023-жылы 94,6 млрд сом чогултуу тапшырмасы коюлган. Анын ичинен 73 млрд сомун Евразиялык экономикалык биримдикке кирбеген, үчүнчү өлкөлөрдөн кирген товарлар үчүн алынуучу кошумча нарк салыгы түзөт. Ал эми беш мүчө мамлекеттин ЕАЭБдин казынасына чогулткан бажы төлөмдөрүнөн Кыргызстандын үлүшүнө 1,9% тиет.

Кыргызстанда бажы системасы эң коррупциялашкан тармактардын бири катары саналат. Бул коррупциялык схемалар боюнча жаңжал 2018-жылдан тарта коомчулуктун назарында болгон. Бул темадагы журналисттик иликтөөнү «Азаттык» радиосу, «Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө» долбоору (OCCRP) жана «Клооп» порталы жарыялаган.

Анда бажыдагы коррупцияга Бажы кызматынын төрагасынын мурдагы орун басары Райымбек Матраимовдун тиешеси бар экенин таап чыгышкан. Бул иликтөө коомчулукта резонанс жаратып, коррупциялык схеманы түзгөндөрдү жоопко тартуу талабы менен Бишкекте «Реакция» аттуу нааразылык акциялар өткөн.

Нурсултан Назабаев

Казакстанда "Туңгуч президент – Елбасы" мыйзамы толугу менен күчүн жоготту.

13-январда казак парламентинин депутаттары конституциялык мыйзамды жоюуну бир добуштан колдоду. Серепчилер бул чечим Нурсултан Назарбаевдин кол тийбестигине таасир этпесин, экс-президенттин жеке өзүнө берилген артыкчылыктар сакталарын белгилешет.

Акордо Назарбаевдин "караанынан" арылгысы келеби?

Мажилис депутаттары жума күнү экс-президент Нурсултан Назарбаевге жана анын үй-бүлөсүнө көптөгөн артыкчылыктарды берген конституциялык мыйзамды жокко чыгарды.

"Казакстандын демократияга жана плюрализмге карай терең саясий трансформациясында жеке топтордун бийликти ээлеп алуу аракеттерине жол бербөө маанилүү", - деди демилгечи депутаттардын бири Ерлан Саиров.

2000-жылы коңшу өлкөдө кабыл алынган мыйзамда "Назарбаев менен анын үй-бүлө мүчөлөрү кылмыш жоопкерчилигине тартылбайт, камалбайт, мүлкүнө чектөө коюлбайт" деп жазылган.

Димаш Алжанов.
Димаш Алжанов.

Казакстандык саясат таануучу Димаш Алжанов эгерде Назарбаев менен анын жакындарынын аракеттери толук иликтенип, алардын байлыгынын булагы так аныкталбаса, мыйзамды жокко чыгаруу жөн гана расмий чара катары караларын белгилейт.

"Токаевдин азыркы аракеттери Назарбаевдин атын Конституциядан жана башка мыйзамдардан алып салып, саясий режимди жана өзүнүн бийлигин турукташтырып, коомчулуктун көңүлүнөн жана сынынан алыстатып жаткандай. Январь окуясынан бир жыл өткөндөн кийин алардын элге көрсөтө турган эч нерсеси калбай калгандыктан, бул коомчулукту алдоонун расмий кадамы сыяктуу карасак болот".

Cаясат таануучу эгер Акордо Назарбаевдин "караанынан" арылгысы келсе, мыйзамдык өзгөрүүлөрдү жана маалымат өнөктүгүн мурдарак башташы керек эле деген пикирде.

"Мыйзам январь окуясынан бир жылдан кийин гана жокко чыгарылды. Башкача айтканда, Назарбаев жана анын үй-бүлө мүчөлөрү активдерин чогултуп, негизги байлыгын өлкөдөн чыгарып, жашырып койгонго үлгүрдү. Азыр бул системада Назарбаевдин бар экенин ырастаган расмий белгилер гана жок кылынууда", - дейт Алжанов.

Экс-президенттин кол тийбестиги

Казакстанда экс-президенттин кол тийбестиги Конституцияда жана "Президент жөнүндө" мыйзамда жазылган. Бул мыйзамдын 36-беренесинде "мурдагы мамлекет башчы мамлекетке чыккынчылык кылган учурларды кошпогондо, президенттин ыйгарым укуктарын жүзөгө ашырууга байланыштуу аракеттери үчүн жоопкерчиликке тартылбайт" деп жазылган.

Казакстандык юрист Акиф Сулейменов "Азаттыкка" берген комментарийинде мыйзам жокко чыгарылганы менен Нурсултан Назарбаевдин кол тийбестиги сакталып калаарын белгилейт.

"Мамлекеттик чыккынчылык боюнча кылмыш ишин козгоонун жол-жобосу татаал. Мажилистин депутаттарынын үчтөн биринен кем эмесинин демилгеси менен көтөрүлүп, кийин Сенат иликтөө уюштуруп, андан кийин гана Конституциялык сот корутундусун чыгарышы керек. Жогорку сот маанилүү жүйөлөрдү келтириши абзел".

13-январда журналисттер Казакстандын юстиция министри Азамат Eскараевге "эгер экс-президенттин кылмышы далилденсе, анын үй-бүлө мүчөлөрүнө кылмыш иши козголушу мүмкүнбү?" деген суроо узатышты.

"Президент жөнүндөгү мыйзамда экс-президенттин үй-бүлө мүчөлөрүнө андай кепилдиктер каралган эмес" деп министр так кесе жооп берди.

"Элбасы" жөнүндө мыйзам артка иштебейт"

Казакстанда 30 жылдай бийликте турган Нурсултан Назарбаевдин жакындары жана санаалаштары өлкөдөгү эң таасирдүү фигураларга айланган. Агасы, кыздары жана күйөө балдары курулуш, соода, транспорт жана банк тармагында эбегейсиз бизнеске ээ болуп, байыган. Алардын байлыгынын булактары ачык айтылбайт. Батышта Назарбаевдердин кыймылсыз мүлкүн "күмөндүү каражаттарга" сатылып алынган деген жүйө менен камакка алууга аракет кылган учурлар болгон.

Солдон оңго: Алия Назарбаева, Болат Назарбаев, Дарига Назарбаева жана Кайрат Сатыбалды.
Солдон оңго: Алия Назарбаева, Болат Назарбаев, Дарига Назарбаева жана Кайрат Сатыбалды.

Өлкөдөгү эң бай бизнесмендердин тизмесине кирген, Назарбаевдин бир тууганы, маркум Сатыбалды Назарбаевдин уулу Кайрат Сатыбалды былтыр сентябрда алты жылга эркинен ажыратылган. "Кандуу январь" окуялары маалында Дубайга Бишкек аркылуу учуп кеткени ачыкка чыккан Назарбаевдин кичүү иниси Болат Назарбаевдин саламаттыгы начарлап, майыптардын арабасында отурган видеосу жарыяланган. Ал эми Назарбаевдин тун кызы Дарига Назарбаеванын мурдагы кудасы Кайрат Боранбаев мамлекеттик каражатты мыйзамсыз коротууга айыпталып камалган.

Былтыр "Уюшкан кылмыштуулукту жана коррупцияны иликтөө" долбоору (OCCRP) Нурсултан Назарбаев өзүнө тиешелүү төрт кайрымдуулук фонду аркылуу сегиз миллиард долларга жакын активдерди пайдаланып жатканын ачыктаган. Экс-президент бул мүлккө түздөн-түз ээлик кылбайт. Активдерге банктар, мейманканалар, телеканалдар, соода борборлору жана 100 миллион долларлык учак алынган. Талдоочулардын айтымында, Назарбаев бул активдерди көзөмөлдөп, чечим кабыл алат.

Казакстандык саясат таануучу Газиз Абишев "Настоящее время" телеканылына берген маегинде, эми Назарбаевдин туугандары "башын көтөрбөсө" гана тынч жашарын айтат.

""Элбасы" жөнүндөгү мыйзам артка иштебейт. Андыктан мыйзам күчүн жоготкон соң Назарбаевдин туугандары жакшы жүрсө жоопкерчиликке тартылбайт. Бирок эгер алар туура эмес нерселерди жасаса, өкмөт органдары мыйзам чегинде доомат коюуга мүмкүнчүлүк пайда болот".

1991-жылы 1-декабрдагы шайлоодо Нурсултан Назарбаев добуштардын 98,7% алган. Ошондон тартып 2019-жылга чейин бийликте турду. Президенттик кызматтан кеткенден кийинки эки жылда Коопсуздук кеңешинин түбөлүк катчысы жана бийликтеги "Нур Отан" партиясынын башчысы катары саясий салмагын жоготкон жок. Бирок 2022-жылы Январь окуясынан кийин баары өзгөрдү.

Казакстанда 2022-жылдын июнь айындагы Конституцияга өзгөртүү киргизүү боюнча референдумда ондон ашык оңдоп-түзөтүүлөр кирген. Андан тышкары, Башмыйзамдан биринчи президент тууралуу бардык жобо алынган.

12-январда Назарбаев “Ардактуу сенатор” наамынан да кол жууду.

"Азаттык" радиосунун казак кызматынын кабарчыларынын Назарбаевдин Алматыдагы резиденциясына барып, экс-президенттен комментарий алуу аракетинен майнап чыккан жок.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG