Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
ишемби, 18-январь, 2020 Бишкек убактысы 10:13

Борбор Азия

Суфизм XXI кылымда

Дербиштик жашоого ыктаган суфилер бүгүнкү күндө Кыргызстанда барбы? Дегеле, жолдоочулары эшен, калпа жана кожолор болгон суфилердин таржымалы кандай?

Суфизм жана тарикат

Суфизмди Кыргызстанда көбүрөк тарикат деп айтышат. Тарикат кыргызча жол деген эле сөз. Тарикатты, же суфизмди кармангандар аны сөз менен айтып берүүгө болбогон жан дүйнөнүн мектеби катары сыпатташат.

Суфизм араб тилиндеги “сууф” деген сөздөн келип чыгарын, анын мааниси жүн дегенди түшүндүрөрүн аалымдар белгилешүүдө. Алгач минтип жүндөн кийим кийгендерди аташкан, кийин ал диний мааниге өтүп кеткен. Суфизмдин маани-маңызы тууралуу муфтий Чубак ажы Жалилов буларды айтты:

- Суфизм дегенибиз бир канча мааниден алынат. Эгер илимий тилдеги маанисин ала турган болсок, бул такыбачылыкты туу тутунган, кудайдын жолунда жүрүүнү өзүнө ниет кылып, ошол жолдо аракет кылган адамдарга бир мектеп деп айтсак болот. Чыныгы суфизмди, такыбалыкты туу тутунган адамдын руханий көрөңгөсүн байытууда аракет кылган бир илимий мектеп деп түшүнөм.

Суфизмдин мектептери

Салттуу исламдын бир агымы саналган суфизм өзү накшибанди, шаазили, кадири, яссави өңдүү көптөгөн тарамдарга бөлүнөт. “Дин, укук жана саясат” изилдөө борборунун жетекчиси Кадыр Маликовдун айтымында, Кыргызстанда алардын накшибанди тарамы басымдуулук кылат:

- Орто Азияда аябагандай өнгүккөн агым - накшибандия тарикаты. Ал
Тажикстандын, Өзбекстандын аймагында бар. Ошондой эле бизде да бар.
Кыргызстандын түштүгүндө, ошондой эле бул жакта да бар.
Мен жети атасынан жетимиш атасына чейин суфи болуп жүргөндөрдүн акыркылары менен аңгемелешип, маектешип калдым.
Мамат Болот


Кыргызстанда кеңири жайылган накшибандия тарикатын суфизмдеги либералдуу тармагы катары белгилешет. Уюлдук байланыш, интернет сыяктуу азыркы технологиянын мүмкүнчүлүктөрүн кеңири пайдаланууну чектебеген бул тармактын катарынан карапайым эле эмес, билимдүү адамдарды, мамлекеттик бийик кызматта иштегендерди жана ишкерлерди да кезиктирүүгө болот. Ар кандай божомолдордо жалпы суфилердин эсеби Кыргызстанда беш миң чамалуу экендиги айтылып жүрөт.

Накшибандия мектебинен тышкары суфилердин башка тармактары да
Кыргызстанда бар. Маселен, кыргызстандык даргин жана чечен улутундагылардын арасында кадири, ошондой эле шазули тарикатынын мектептери да учурайт. Мындан тышкары аз санда чиштия тарикаты да бар.

Кыргызстанда суфизм кайрадан өнүгүү жолунда

Ошол эле мезгилде талдоочулар арасында суфизмди Кыргызстанда жок деп
эсептегендер да чыгат. Маселен, суфизмди изилдеп, макала жазып жүргөндөрдүн бири, жазуучу Мамат Болоттун ишениминде, Кыргызстанда суфилердин акыркылары 70-жылдары үзүлгөн.

- Кыргызстанда азыр жок. Кыргыздар бардыгы негизинен шариаттын баскычтары менен ритуалдык исламга кетип жатышат. Ал эми суфизм деген шариаттан алыстап, түртүлүп, жогору көтөрүлүп, Кудай тааланы таанууну ички формалары менен алектенет. Мен жети атасынан жетимиш атасына чейин суфи болуп жүргөндөрдүн акыркылары менен аңгемелешип, маектешип калдым. Булардын акыркылары 70-жылдары каза болду.

Дин таануучулар мындай пикирге негиз бар дешип, бирок 90-жылдардагы динге эркиндик берилгенден тарта ислам дини, аны менен бирге суфизм жаңы деңгээлде өнүгө баштагандыгын айтышат.

Тарикатка өтүүнүн жол-жобосу

Адилет Тилекеев - 90-жылдары алгачкылардан болуп, суфизм жолуна
түшкөндөрдүн бири. Дээрлик жыйырма жылдан бери ушул жолду карманып келе жатат. Анын түшүндүргөнүнө караганда, суфилик жолго өтүп жаткандагы адамдын милдеттери төмөнкүдөй экен:

- Пирге колун берет, пир анын колун кармап, аяттан, андан тышкары хадистен далил келтирет. Андан тышкары өтүп кеткен устаздардын, биздики нахшибандия тарикаты да, нахшибандия пирибизден эмне насыят калган болсо ошону айтат. Мисалы, “дас бахору дил байор” деп койот. Бул дегени “кол иште, көңүл ашыкта (кудайга болгон сүйүүдө)” дегенди түшүндүрөт. Чечмелеп айта турган болсок, “мен суфи болдум” деп эле бир бурчка барып, отуруп алыш керек эмес. Кайда болсо да адал эмгек менен мээнет кылып, бирок кылган мээнетиң ибадатка тоскоол болбой, көңүлүңдөн эч убакта Алланы чыгарбаш керек.

Тарикатчылардын айтымында, исламдын бул агымына үңдөө же даават кылуу болбойт. Ким ага кызыгып же бул жолго муктаж болсо өзү табат деп түшүндүрүлөт. Суфизмдеги негизги максат кудайга сүйүү аркылуу жетүү же табуу, ал эми башкы жасалган иш аракет же амал-зикр чалуу, башкача айтканда жүрөктөн кудайды эстеп айтуу саналат.

Устат менен шакирт

Тарикатта устат менен шакирттин, тарикаттын тили менен айтканда пир менен муриддин ортосундагы мамиле, алака катыш чоң мааниге ээ. Суфизмде сөзсүз устат болуу керек. Бул ошентип Мухаммад пайгамбардан бери чынжырча болуп уланып келаткан нерсе. Устат менен шакирттин ортосундагы мамиле тууралуу Адилет Тилекеев буларды айтты.

- Мурид (шакирт) тапшырманы аткарганда пир деген ушундай болот: шакирттин ички абалы менен кабардар болуп турат. Ошентип муридди руханияттан тарбиялайт. Бирок жөн эле кол бердим деп коюп жүрө берсе ал тарбия болбойт. Сөзсүз тапшырмаларды аткарыш керек. Ошондо гана пир менен муриддин ортосунда кандайдыр бир руханий байланыш болот да.

Суфизм жана музыка

Суфизмдин мектептери дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө учурайт. Ал мектептер бири-биринен зикр чалгандагы өзгөчөлүктөрүнө жараша айырмаланышат. Маселен, айрым агымдарында зикр кылуу музыканын коштоосу менен жүрөт. Түркияда кадири тарикатчыларынын зикр кылып жаткан учурда, музыканы угуп гана тим турбастан, анын коштоосунда тегеренип да бийлешет.
Чыныгы суфизмди, такыбалыкты туу тутунган адамдын руханий көрөңгөсүн байытууда аракет кылган бир илимий мектеп деп түшүнөм.

Чубак ажы Жалилов


Ал эми Дагестан жана Чеченстанда зикр салгандар музыкалык аспаптардын
коштоосунда кудайдын ысмын айтып, айланып чуркашат. Жарыя зикр чалуу Сауд Арапстандагы суфилерде да кездешет.

Кыргызстанда басымдуулук кылган нахшинаби тарикаты зикирди купуя
чалышарын жогоруда айттык. Нахшибанди тарикаты көрүстөнү Бухарада жайгашкан өзү 13-кылымда жашаган Бахауддин Нахшибандиянын ысмы менен аталып калган. Анын аты кыргыз элинин оозеки чыгармаларында, дастандарында “Баабедин колдосун” деген сөздөр менен кезиккен учурлар бар.

Коалициялык өкмөттүн 100 күнү

Коалициялык өкмөттүн иштей баштаганына 100 күн болду. Бул аралыкта өкмөт кандай иштерди аткарды? Өлкөнүн ички-тышкы саясатын кандай жүргүзүүдө?

Былтыр 20-декабрда ишке киришкен коалициялык өкмөткө 100 күн толду. Бул кыска мөөнөт - өкмөттүн ишин жиликтеп, ага баа берүүгө аздык кылар. Ошентсе да өкмөттүн 100 күнүнө сереп салып, анын таскагын таразалап, бараткан багытын жана барчу аялдамасын боолголоо тажрыйбасы бар.

Реформалардын татаалдыгы

Социал-демократтар, “Ата Журт” жана “Республика” партияларынан турган коалициялык өкмөттүн ишинде бир канча оор маселелер бар. Алардын бири – реформалардын татаалдыгы.

Биринчиден, былтыркы шайлоодо бир дагы партия парламенттик көпчүлүктү түзө албай, негизинен беш партия куйрук улаш марага келди. Адегенде коалицияга кирмекчи болгон “Ата Мекен” Жогорку Кеңештен өтпөй, анын ордун “Ата Журт” ээледи. Оор соодалашуунун артында "майлуу-сүттүү" делген чоң кызматтарды ушул үч партия тегиз бөлүп, өкмөт ишке кирди. Кечээ эле элдешкистей атаандаш сезилген партиялар бирге иштөөгө аргасыз болушту.

Экинчиден, идеологиялык жактан бири-биринен такыр эле айырмаланган, анын үстүнө өлкөнү өнүктүрүү боюнча бирдиктүү көз карашы, планы, концепциясы жок коалициялык өкмөттө ынтымактын жоктугу байкалат. Жакында эле Жогорку Кеңеште кризис түзүлүп, “Ата Журт” фракциясынын лидери Камчыбек Ташиев баштаган 19 депутат аз жерден коалициядан чыгып кете жаздады. Премьер-министр А.Атамбаев, төрага А.Келдибеков жана биринчи вице-премьер Ө.Бабанов аракет жасап отуруп, акыры коалиция сакталып калды.

Үчүнчүдөн, коалициядагы “Ата Журт” менен “Республика” былтыр шайлоо алдында эле шашылыш түзүлө калган партиялар. Ага мурдагы президенттер А.Акаев менен К.Бакиев тушундагы эски чиновниктер, капчыктуулар, эл арасында ылакап аты менен таанымал болуп калган шектүү адамдар да кошулуп калды. Ал тургай “Ата Мекен” фракциясынын мүчөсү Турат Мадылбеков “Азаттыкка” курган маегинде парламентте криминалдык таржымалы барлар отурганын ачык эле айткан.

Ушул сыяктуу факторлор – бүгүнкү күнү өкмөттө Грузиядагыдай олуттуу реформаларды жасоого каалоосу барлар болсо да ошого эрки, деңгээли, билими жете тургандар жетишпей атканын көрсөтүп тургандай.

Жоошуткан жагдайлар

Кандай болгон күндө да шайлоочулардын тандоосу ушундай. Өкмөт дал ушундай курамда иштөөгө аргасыз болду. Анын үстүнө 7-апрель, андан кийинки июнь коогалаңынан кийинки оор жагдайда иштөө өкмөт үчүн оор болуп турат.

Өкмөттүн 100 күндүк ишине байланыштуу бүгүн тараткан маалыматында, бул кыска аралыкта А.Атамбаев баштаган өкмөт мугалимдердин, догдурлардын, башка социалдык тармактардын кызматкерлеринин айлык-акысын жогорулатууга, күйүүчү майдын арзандоосуна, дыйкандарга арзан кредит берүүгө, кылмыштуулук менен натыйжалуу күрөшүүгө, эң негизгиси өлкөдө туруктуулукту камсыздоого жетишкени белгиленет. Талдоочулар да азыркы өкмөттөн андан артык иштерди күтүшпөгөнүн айтышат.

“Келечек долбоору” фондунун аткаруучу директору Аскар Бешимов “Азаттыкка” билдиргендей, өкмөттүн иштегенине 100 күн болсо да убакыттын көбү кызмат бөлүшүүгө, ички талаш-тартыштарды чечүүгө кетип калды. Мындай шартта өкмөт көмүскө экономиканы ачыкка чыгарууга, коррупциялык схемаларды ачууга эрки жетпейт.

Ошондой эле А.Бешимовдун айтымында, өлкөдө парламенттик башкаруу системасы орношу, саясий күчтөр бири-бирин көзөмөлдөп калганы, сөз эркиндиги бекемделип атышы, акырындан саясий күчтөрдүн да буга көнө башташы - жоошуткан, үмүт жандырган жагдай.

Серепчи Аскарбек Мамбеталиевдин пикиринде, өкмөт колдон келген аракетин кылып атат жана аларды олуттуу реформаларды жасай албай атканы үчүн күнөөлөй берген туура эмес. Анткени көбүнчөсү эскиче ойлонгон, коррупциялык схемаларга башынан катышы бар, глобалдык деңгээлде ой жүгүртө албаган адамдар шайланып калды. Андыктан азыркы өкмөт өлкөнү Швейцарияга айланткысы келсе да, аны жасоого билими, деңгээли жетпейт.

Негизинен азыркы өкмөт өрт өчүргүч сыңары улам чыга калган социалдык, экономикалык, саясий маселелерди шашылыш басуу менен алектенип, былтыр убактылуу түзүлгөн техникалык өкмөттөн айырмалана албай турат. Тышкы саясатта Орусияга ыктоо байкалат. Премьер-министр А.Атамбаев да, биринчи вице-премьер-министр Ө.Бабанов да Орусияны “стратегиялык өнөктөш” деп көтөрө чалып, Бажы союзуна кирүү аракетин көрүшүүдө.

Кыргыз өкмөтү күйүүчү майды кошумча бажы төлөмүсүз алуу тууралуу Москва менен сүйлөшүүгө жетишип, анын ордуна “Кыргызгаздын” 75 пайыз акциясын, стратегиялык маанигее ээ “Дастан” заводун берүүгө ниеттенүүдө. Ал тургай Москвага берилгендик катары Чүй боорундагы чокулардын бирине орус премьери В.Путиндин ысымы да берилди.

Ошентип коалициялык өкмөт мындан ары да ички саясатта “өрт өчүргүч” кызматын аткарып, өз-ара талаш-тартыштарын чечүүгө энергиясын коротсо, сырткы саясатта Кремлдин көзүн карап иш кылууну улантчудай.

Казакстандын атуулдугун алган мигранттар көбөйдү

Алматыдагы кыргыз маданий борборунун жетекчиси Туратбек Аманбаев "Азаттыктын" студиясында.

Казакстанда иштеген 60 миңдей кыргызстандык мигрант соңку бир жылда иштөө, соода-сатык кылуу кыйындаганын айтышат.

Мигранттар бул маселени чечип берүүгө кыргыз бийлиги аракет кылганы менен майнап чыкпай жатканын белгилешет.

Алматыдагы кыргыз маданий борборунун жетекчиси Туратбек Аманбаев "Азаттыкка" маек курду.

-
Алматыда канча кыргыз мигрант бар?

- Так санын айтыш кыйын, бирок биздин божомолубузда 15 миңден ашык болуш керек, ал эми айрым маалыматтарда 30 миңге жакын деп айтылып жүрөт.

- Кыргызстандыктар кандай кызматтарда иштеп атышат?

- Кыргыздын көпчүлүгү "Барахолка" деп аталган базарда соода-сатык менен эмгектенишет. Андан тышкары Алматыга кире бериш жерде "Алтын ордо" деген чоң базарда жана башка майда базарларда иштешет.

Кыргыздардын эң негизги көйгөйү - Алматыда тартип коргоо органдары, полиция тарабынан өтө чоң кысым жасалып жатат. Ошонун негизинде көп кыйынчылыктар болуп атат.

Негизинен айрым кыргыздардын жашоо-тиричилиги мурунку жылдарга салыштырмалуу азыр аябай эле жакшы болуп калган. Көпчүлүгүндө Алматыда контейнерлери, үй, унаалары бар. Бирок эң негизги эле кысым миграция полициясы тарабынан болот.

"Бармак басты, көз кысты"

- Полиция мыйзамсыз мигранттарды кармаганда кандай жаза колдонот, же канча айып салышат?

- Чек арадан 5 күндүк миграция карточкасы менен өткөндөн кийин бир айлык утурумдук каттоого туруш керек. Каттоо болгон учурда деле алардын мыйзамына таяп, учурда чет өлкөлүктөргө соода-сатыкка тыюу салынган, ошонун негизинде кармап, айыпка жыгышат. Эгерде жаныңда документиң жок жүрүп полицияга түшсөң кутулуп кетиш бир аз оңой, себеби документиң жок болсо эч кандай жаза колдоно алышпайт. Айып деп шылтоолоп, акчаны алып койо беришет.

- Ошондо канча акча алышат?

Казакстанда иштеген кыргызстандык мигранттардын нааразылык акциясы, 1-февраль, 2010-жыл
- Аз дегенде эле 5-10 миң тенге, кээде ал адамдын өзүнөн, полиция менен сүйлөшкөнүңө жараша да болот. Эгерде аларга паспорт менен түшсөңүз, анда көбүрөк акча алышат. Анткени чек арадан, өлкөдөн чыгарып жибериши мүмкүн. Ошондуктан корккондуктан алар 100-200 доллардан жогору алышат, кайра паспортун кайтарып алыш үчүн ушундай каражатты мыйзамсыз түрдө алардын чөнтөгүнө салып, араң кутуласыз.

- Полиция сиздин чөнтөгүңүздү аңтарып, документиңизди, паспортуңузду талап кылганга укугу барбы?

- Чөнтөк же сумканы аңтарып, паспортту алып, чөнтөгүнө салып алат. Анан анын артынан өзүң чуркай баштайсың. Ооба, чөнтөгүңдү аңтарып эле алат.

- Көпчүлүк жарандар Кыргызстанга келип, майда-чүйдө товарларын алып, 5 күндүн аралыгында кайра кирип-чыга беришеби?

- Ооба, товар алып, 5 күндүн ичинде Казакстандын чек арасынан чыгып кетүү керек. Болбосо бир айлык убактылуу каттоого турушуңуз керек. Эгер беш күндүк мөөнөт өтүп кетсе проблема пайда болот. Себеби жолдо чек ара посттору көп.

Тартип орногондо...

- Сиз унааны Бишкектин номери менен айдайт экенсиз. Жол полициясы ушул жагдайга кандай карайт? Кыргыз МАИчилери казактарды аябай куугунтуктап, жүдөтүп атат деп президент Нурсултан Назарбаев жана башка жетекчилер сын айтканы бар. Казактар Бишкектин унааларына кандай карашат?

- Казакстанда Кыргызстандын номери менен жүргөн унаалар аябай эле көп. Ачыгын айтыш керек, булардын жол коопсуздук полициялары биздин милицияларга караганда жогорку деңгээлде. Аларда тартипти бузбасаң, жол эрежесин бузбай жүрсөң эч кандай коркунуч жаралбайт.

Кыргызстанда биздин МАИчилер тарабынан Казакстан номурун көрсө эч кандай тартип бузбаган учурда деле токтото бергенин көп эле көрүп жүрөбүз. Казакстанда андай эмес. Ушул жагдай да эки элдин ынтымагына доо кетирип, ишенбөөчүлүктү жаратууда.

- Базарда соода-сатык кылат экенсиз, базарда рэкет кылып “мынча акча бер, мындай-тигиндей кыл” деген тартипсиздер да барбы?

- 5-10 жыл мурун андай нерселер, талап-тоноолор, коркутуулар көп болгон. Азыркы мезгилде Казакстанда тартип күчүнө кирип, андай нерселер дээрлик жок десек да болот.

Жарандык алгандар көбөйдү

- Алматыдан үй алгандар барбы, ал эми батир акысы канча турат?

- Азыр кысымдын негизинде көпчүлүк кыргыздардын арасынан 5 жылдык убактылуу жашоого укук алгандар көбөйүп кетти. Арабызда Казакстандын атуулдугун, жарандыгын алгандар да уламдан улам көбөйүп баратат.
Айрым кыргыздардын жашоо-тиричилиги мурунку жылдарга салыштырмалуу азыр аябай эле жакшы болуп калган.


Кыргыздардан Алматыда үй алгандар көбөйө баштады. 3-4 жыл мурункуга салыштырмалуу батир табыш оңой жана бир аз арзан болуп калды. Азыр бир бөлмөлүү батирди ижарага алам десеңиз 200 доллардын тегерегинде табылат. 2 бөлмөлүүлөр 400-500 долларга чейин болот. Былтыр мигранттардын балдарын Алматыдагы мектептерге албай, көйгөй жаралган. Айла жоктон ушул жерден акы төлөп мектеп ачып беришкен, ошондо кыргыз балдары окуп жатышат.

- Мигранттар аябай кыйналып жатканын, көйгөйлөр көп экенин айтып даттанышат. Казак-кыргыздын ортосундагы боордоштук, достук мамиле сакталганбы, же жара барбы?

- Элдердин арасында достук мамиле жакшы эле. Полициялардын кысымынын негизинде эле айласыздан эл болгондон кийин ар түрдүү пикирлер айтылат экен. Айрым учурда кордук көргөн адам улутка тил тийгизиши мүмкүн. Эң негизги көйгөй – Казакстанда мигранттарга соода-сатык кылууга тыюу салган мыйзамдын кабыл алынышы болуп, бизди кыйнап турган учур.

Алыста жүрсө да жардамын аябагандар

- Өзүңүздөр мигрант болуп, мыйзамсыз болсо да соода-сатык кылып, көр тирликтин айынан талаалап жүрсөңөр да Ош коогалаңында болгон каргаша учурунда да гуманитардык жардам бериптирсиздер. Дагы кайсы жерлерге жардам бердиңер?

- Былтыр Казакстанда Узун-Агаш деген айылды бүтүндөй суу каптап кеткен учурда биз базарда иштеген кыргыздар, боордош казактарга жардам берели деп демилге көтөргөндө көпчүлүк эл колдоп, туура кабыл алды.

Лидер балдар 5-6 адамдан комиссия түзүп, колдон келгендердин баары жардамын аябады. Биз барсак ал жакта гумжардам аябай жетиштүү эле болуп калган экен. Жанындагы коңшу айылга такыр гумжардам жеткен эмес экен, биз жардамды ошол жакка алып бардык. Ал жердеги эл абдан кубануу менен тосуп алышты, бизге аябай ыраазы болушту.

Ош коогалаңы башталган күнү эле бизге жаңылык жеткенде, уюшкандыктын негизинде ошол жердеги колунан келген кыргыздын бардыгы жардам кылып, азык-түлүктү сатып алып, өкмөт тарабынан учак берилди, ошол учакка жүктөп алып, былтыр өз колубуз менен тапшырып келдик. Кайтып келгенде экинчи ирет дагы акча чогулуп калган экен, комиссия түзүп, кийин август айында түштүктөгү тополоңдо өлгөн, жакындарын жоготкон адамдардын баарына колубуз менен акча тапшырып келдик, ар бирине 4 миң сомдон акчалай жардам бердик.

Казакстандын түрмөлөрү да тынч эмес

Акмолодогу Атбасар түрмөсүнүн кире бериши.

Кыргызстанда абактагылар ачкачылык жарыяласа, Казакстандын түрмөлөрүнүн биринде алар тобу менен өз денесине өздөрү зыян келтирген учур кайрадан катталды. Казакстандык укук коргоочулар абактагылардын мындай кадамга барышынын башкы жүйөсү аларга жасалган катаал мамиле экендигин айтышат.

Абактагылар өз денесине тобу менен зыян келтирген акыркы учур Костанай облусундагы түрмөдө 27-мартта катталган.

Казакстандын жаза өтөө мекемелерин тейлеген комитеттин өкүлү Самал Гадилбекова “Азаттыкка” курган маегинде белгилегендей, абактагылар мындай кадамга түрмөдөгү режимди өзгөртүү талабы менен барышкан:

- Өмүрүнө коркунуч келтирбей турган зыянды өз денесине жети соттолуучу келтирген. Алардын түзөтүү мекемесинин жетекчилигине койгон башкы талабы – режимди жумшартуу. Бул соттолуучулардын жогорудагыдай кадамга барышына башка беш адам шыкакчы болгондугу аныкталды.

Анткен менен абак жайларга мониторинг жүргүзүп келе жаткан адам укугун коргоочулар жогорудагы көрүнүштөрдүн түпкү себеби башкада деп эсептешет. Укук коргоочу Вадим Курамшиндин ырастоосунда, расмий тарап абактагылар тартипти жумшартууну талап кылып жатат деген маалымат берүү менен коомчулукту чаташтырууда:

- Соттолгондор режимдин жумшартылышы жөнүндө кыялданбайт. Алар токтобой жаткан кыйноолордон, куугунтуктан, аскердик талаптардан кутулууну гана көздөшүүдө. Маселен 30 градус суукта, 30 градус ысыкта да мамлекеттик гимнди аткарып туруу өңдүү талаптардан.

Соттолгондор мындан сырткары алардын арасынан чыккан, бирок администрацияга жардамчы катары эсептелген активисттер тарабынан куугунтукка каршылык билдирип жатышат. Активисттер деп аталган бул категория зонанын ичиндеги бандиттик түзүлүш, мыйзамдаштырылган кылмыштуу топ. Алар түрмөнүн администрациясы менен соттолгондор контингенти ортосундагы катмар. Алар атүгүл токмоктолбош үчүн да акча чогултушат.
Кыйноонун курмандыктары акыйкатчыга ишенбей калышкан.

Вадим Курамшин


Вадим Курамшин “Азаттыкка” курган маегинде абактагылардын өз жанына өзү кол салуусу акыркы ирет катталган Костанайдын катуу кайтаруудагы 161/2 абак жайында ушул айдын башында, кызматтык териштирүүнүн жыйынтыгында түрмөнүн жетекчилиги алмаштырылгандан кийин жагдай тескерисинче начарлап кеткендигин кошумчалады.

Акыркы бир жылда абактагылар өз курсагын өзү тилген же кан тамырын кескен учурлар Казакстандын бир катар түрмөлөрүндө орун алды. Ал эми былтыр Акмоло облусундагы түрмөдө тополоң чыкканда, казак бийликтери ал жерге ички аскерлерди киргизүүгө аргасыз болушкан.

Адам укугун коргоочу жана Алматы шаары, Алматы облусу боюнча коомдук байкоочу комиссиянын төрайымы Ардак Жанабилованын “Азаттыкка” айтканына караганда, аларга түшүп жаткан арыз-даттануулар түрмөдөгү нааразылыктардын башкы себеби – катаал мамиле экендигин көрсөтүүдө:

- Биздеги негизги себеп - катаал мамиле. Материалдык абал, абак жайдын сууктугу же ачкачылык боюнча бизге арыз түшкөн эмес. Катаал мамилеге мыйзам тыюу саларын түшүнбөгөн айрым кызматкерлер бар. Жакында Алматыда сот жараяны аяктады. Казакстандын тарыхында биринчи жолу жаза аткаруу системасынын кызматкерлери кыйноо факты үчүн жоопкерчиликке тартылышты. Башкы айыпталуучуга алты жыл, жети ай беришти.

Арыздануулардын саны азайды, бирок...

Казакстандын акыйкатчысы Аскар Шакиров өткөн аптада Астанада эл аралык конференция учурунда аларга кыйноо фактылары боюнча түшкөн арыз-даттануулардын саны “дээрлик эки эсеге азайды” деп ырастады. Шакировдун айтымында, мындай мүнөздөгү даттануулардын үлүшү 2009-жылы акыйкатчыга келген арыздардын 4,9 пайызын түзсө, былтыр бул көрсөткүч 2,4% болгон.

Бирок укук коргоочу Вадим Курамшин мунун жүйөсүн акыйкатчыга арыздануудан майнап чыкпасы менен түшүндүрөт:

- Чынында эле ал мырзага арыздануулардын саны азайды. Бирок жалгыз гана себептен улам. Ага багытталган даттануулар арыз бергендер мурда кайрылган мекемелерге кайрадан жөнөтүлө берилет. Бул биринчи эле жыл болуп жаткан жок. Кыйноонун курмандыктары акыйкатчыга ишенбей калышкан.

Расмий маалымат боюнча Казакстандын абак жайларында азыр 60 миңден ашуун адам бар. Укук коргоочу Ардак Жанабилованын айтымында, түрмөдөгүлөрдүн санын калктын жан башына бөлгөндө Казакстандын туруму мурдагыдан начарлап кетти. Бир кезде ал дүйнө өлкөлөрү ичинен
24-орунда болгон, азыр 16-орунда.

Дубнов: Апрел окуясы баары бир болмок

Аркадий Дубнов

Келерки аптада Курманбек Бакиевдин бийлиги кулаган апрел окуяларына бир жыл толот. Борбор Aзия боюнча баяндамачы Аркадий Дубновдун пикиринде, бул күнгө карата түзүлгөн кырдаал баары бир жарылышы керек болчу.

Жаңыл Жусупжан: 7-апрел окуясына кандай баа бересиз?

Аркадий Дубнов:
Апрел окуясы дүрт этип өзү тутанган, ошол эле убакта анын чыгышы Бакиев режиминин мыйзам ченемдүү жыйынтыгы болуп калды.

Бакиевдин бийлиги бардыгы бир үй-бүлөнүн жана аларга жакын ишмерлердин кызыкчылыгына баш ийдирилген, Борбор Азия менен Түштүк Америкага мүнөздүү бийлик системасына айланып калган.

Кыргыздардын кырс мүнөзүн жана ошол кездеги реалдуулукту эске алганда, мындай саясат баары бир узакка созулмак эмес. Тилекке каршы, бул мыйзам ченемдүү жыйынтык зор жоготуулар менен жетишилди. Бул окуя кыргыздардын эс-тутумунда узакка калат болуш керек.

Жаңыл Жусупжан: 2005-жылы Кыргызстанда түстүү ыңкылап болгон, түстүү ыңкылапта бийлик кан төгүүсүз алмашат. Эмне үчүн экинчи кыргыз ыңкылабы кандуу болду?

Аркадий Дубнов: Менимче, бул Акаев менен Бакиевдин режимдеринин ортосундагы чоң айырмачылык менен шартталды. Акаевге баа беришибиз керек, ал каршылык көрсөтпөй, кан төгүүсүз кетип калды.

Ал эми Бакиев менен анын айланасындагылардын мүнөзү бөлөк эле, алар саясий-экономикалык жетишкендиктерин жөн эле кармата берип, кан төкпөстөн багынгылары келген жок.

Жаңыл Жусупжан: Эмне үчүн кыргыз ыңкылабы коңшу өлкөлөргө өткөн жок? Буга салыштырмалуу Түндүк Африкада, Жакынкы Чыгышта элдик толкундоолор улам бир өлкөгө жайылып баратат.

Аркадий Дубнов: Анткени Кыргызстандагы окуялардын маңызы кыргызча болуп калды. Бул кризис системдүү болгон эмес, Борбор Азия аймагына мүнөздүү системдүү проблемалардан чыккан эмес.

Мындан тышкары бул окуянын чыгышы, биринчи кезекте, Орусия-Кыргызстан мамилесине байланыштуу болгон. Ушул көз караштан алганда, башка өлкөдө карама-каршылыктардын мынчалык курчушун күтүүгө
Коңшу өлкөлөрдүн лидерлери үстүрт болсо да элди уга баштады.
болбойт эле.

Бирок азыр аймактагы башка өлкөлөр Түндүк Африкадагы окуяларга кандай көңүл бурушарына дыкат байкоо жүргүзүшүбүз керек. Аймактагы айрым лидерлер азыртадан эле жаңы жел аргыга ылайыкташыканга, коом менен үстүрт болсо да диалог түзүүгө аракеттене башташты.

Түндүк Африканын сабактары Кыргызстандыкына караганда алда-канча маанилүү. Кыргызстанда чындыгына таптакыр шайкеш келбеген режим түзүлгөн, апрел окуясы ошондон чыкты. Бакиевдин жакынкы чөйрөсү түзгөн мындай шарттарда Кыргызстан алыска узап кете алмак эмес.

Жаңыл Жусупжан:
Кыргызстанда 7-апрелден кийин июн коогасында жүздөгөн кишинин каны төгүлүп, экономикага оор жарака кетти, өлкө мурда-кийин угуп-билбеген парламенттик системага өттү. Кылмыштуулук кокодон алып, саясаттын кемеси аңтарылып кетчүдөй болуп турат. Ушундан улам апрел окуясы кайталанбайт деп ойлобойсузбу?

Аркадий Дубнов: Мен жамандыкты айткан олуя болгум келбейт. Мындай нерсенин кайра кайталанышын каалабайт элем. Азыркы бийликтеги саясатчылардын даанышмандыгы - буга жол бербөөдө турат.

Президент Роза Отунбаева баштаган азыркы жетекчиликтен мен бул коркунучту
Кыргыз жетекчилери көпчүлүгүндө мамлекеттик масштабда ойлоно албайт.
болтурбоо далалатын байкап жатам. Анын өлкөнүн түштүгүн бир нече күн кыдырганы жөн жерден болгон жок.

Ал жакта эмне болуп жатканын түшүнүп, түштүктүн элине Бакиев баштаган түштүктүн өкүлдөрүнүн ордуна келген жетекчилик Кыргызстандын түштүгүндөгү көйгөйлөрдү чечүүгө кызыкдар деп ишендириш керек болду.

Тилекке каршы кыргыз элитасы көпчүлүгүндө мамлекеттик масштабда ойлоно албаган адамдардан турат.

Муну эске албоо апрел окуясынын кайра кайталанышын алдын алууга өтө чоң тоскоолдук болот. Саясатчынын ишмердүүлүгү өз жердештеринин, өз партиясынын же өз мекемесинин кызыкчылыктарын эмес, биринчи кезекте мамлекетти сактап калууга багытталышы керек.

Саясатчынын милдети - ал окуялардын кайталанышына алып келе турган тенденциялар менен чайкоочулук кылбаш керек.

Эңсеген эки миллион турист келеби?

Быйылкы сезонго үмүт артып жаткан кыргызстандык туроператорлор менен туристтик кызмат көрсөтүүчүлөр тармак учурда унутта калганын белгилешүүдө.

Кыргызстанда туризм тармагы азыр өкмөттөн Экономикалык тескөө министрлигинин карамагына берилген. Аталган мекеменин бөлүм башчысы Гүлнара Карымшакованын “Азаттыкка” айтканына караганда, былтыр өлкөдөгү белгилүү окуялардан улам четтен келген туристтердин агымы, ага катар бул тармактагы кызмат көрсөтүүнүн көлөмү дээрлик эки эсеге азайган болчу:

- 2009-жыл менен салыштырсак, 2010-жыл мунун жарымын эле түздү. Ошондой эле туризмден экспорттук кызмат көрсөтүүнүн көлөмү да азайган. Мисалы 2010-жылы 1 миллион 224 миң киши келген эле, 2009-жылда болсо бул көрсөткүч 2 миллион 808 миңди түзгөн. Былтыр туризм кызматын экспорттоодон 271 миллион доллар түштү. Муну 2009-жыл менен салыштырсак 173 миллион долларга аз.

Расмий эсеп боюнча Кыргызстан туризм кызматын экспорттоо жагынан эң көп кирешени 2008-жылы тапкан. Анда бул көрсөткүч 500 миллион доллардан ашкан болчу. Ал эми туризмдин Улуттук дүң өндүрүштөгү үлүшү азырынча 5 пайызга жете албай турат.

Туристтик агым быйыл жанданабы?

Кыргызстандын туризм сектору акыркы алты жылда ушуну менен эки кризисти баштан кечирди. 2005-жылы да ал кездеги ыңкылаптын айынан өлкөгө чет элдик туристтер, анын ичинде орусиялык жана кыргызстандык эс алуучулар келбей калган болчу. Бирок кайра кийинки жылы эле туристтердин саны көбөйүп, 1 миллион 100 миң адамга жакындап барган.
Германия, Швеция, Австрия расмий сайттарынан Кыргызстанга барууга салынган тыюуну алышты.


Коомдорго негизденген кыргыз туризм ассоциациясы – КАТОСтун аткаруучу директору Асылбек Ражиевдин пикиринде, былтыркы окуялардын туризмге тийгизген терс кесепети 2005-жылкыдан оор болду. Туристтик кызмат көрсөтүүчүлөрдүн КАТОС бирикмесине киргендер айыл жерлеринде, тоо-ташта туристтерди тейлөө менен алектенишет.

Асылбек Ражиев, “Азаттыкка” курган маегинде белгилегендей, алардын кардарларынын 95 пайызы Батыш Европадан, АКШ, Австралия, Жапония сыяктуу өлкөлөрдөн эле. Бирок быйыл кардарлардын саны мурдагы калыбына келеринин белгилери азырынча байкала элек:

- Буйруса жаз келип калды. Сезон мына май айында башталат. Бул учурда заказ аябай көп болуп калчу. Биз Бишкектеги башка турфирмаларды да тейлейбиз да. Алар биздин конок үйлөргө, боз үйлөргө жөнөтүшөт. Салыштырып карасак заказдар аябай эле азайган. Жер-жердеги туристтик кызмат көрсөтүүчүлөрдүн кирешеси былтыркы окуядан кийин 2008-2009-жыл менен салыштырмалуу үч эсеге азайды. 2010-жылдын жыйынтыгы боюнча биз, 2003-жылдын деңгээлине түшүп кеттик. Биздин уюм ошол 2003-жылы пайда болгон. Быйыл эң жакшы дегенде 2004-жылдын деңгээлине чыксак дурус. Былтыр Кыргызстандын имиджи бузулуп калды да. Муну кайра өзүнө келтириш үчүн убакыт керек. Бул эртең эле ишке ашуучу нерсе эмес.

Азыр туризмди тейлеген Экономикалык тескөө министрлигинин бөлүм башчысы Гүлнара Карымшакова “Азаттыкка” курган маегинде алдыдагы сезонду утурлай пландалган иштер аткарылып жатканын айтып, туристтердин саны быйыл эки миллионго чейин жетерин болжолдоду:

- Быйыл, буйруса, туристтер келет. Саны жагынан 2 миллионго жетебиз, балким ашабыз. Бирок бул үчүн эң башкысы – тынчтык керек. Орустар да, казактар да аябай кызыгып жатышат. Орустар Египетке көп барышчу. Ал жердеги окуялардан улам эми башка багыттарды да издешүүдө, бизге да кызыгып жатышат. Туроператорлору келип кетишти. Казакстандын туроператорлору да чалып жатышат.

Туристтердин саны быйыл эки миллионго чыгарын Кыргызстандын туроператорлор ассоциациясы – КАТОнун жана Борбор Азия туристтик корпорациясынын башчысы (C.A.T. COMPANY) Данияр Казакбаев да божомолдойт. Бирок туристтердин саны жаз, жай жана күздүн эсебинен өсөт деген ишеним бар. Анткени былтыр туризм сектору кышкы сезондун эсебинен сакталып калган:

- Былтыр кыш жаман эмес болгон эмес. Дал ошол кышында келген туристтердин саны 2010-жылдагы туристтердин жалпы санына таасир берген. Ушул цифранын жогору болгону былтыркы жылдын такыр эле ылдыйлап кетпешин шарттаган. Быйыл болсо, тилекке каршы, өткөн жылдын саркындылары али кете элек. Мындан сырткары эл арасында “жазда дагы бир нерсе болот” деген ушак-айыңдар да жүрүп жатбайбы. Туристтер азыр бар, бирок абдан эле аз. Эгер быйылкы жылдын үч айын алсак, былтыркы жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу аз.

Айрымдар Кыргызстанды “кара тизмеден” чыгарды

Былтыркы окуялардан кийин Европанын көптөгөн өлкөлөрү Кыргызстанды “кара тизмеге” киргизип, өз жарандарына ал жакка турист катары барбай турууну сунуш кылышкан.

Кыргызстандын туроператорлор ассоциациясынын президенти Данияр Казакбаевдин айтымында, алар ушул айдын башында Берлиндеги ири туристтик жармаңкеге катышкан учурда европалык туроператорлордон Кыргызстанга кайрадан кызыгуу байкалгандай көрүндү:

- Бизге белгилүү бир кызыгуу бардай көрүндү. Эң жагымдуусу Германия, Швеция, Австрия расмий сайттарынан Кыргызстанга барууга салынган тыюуну алышты. Муну бизге жергиликтүү туроператорлор өздөрү айтышты. Дегеле ушул нерсе Европанын туристтерине Кыргызстанга келүүнү сунуш кылуу үчүн чечүүчү учур болду.

Данияр Казакбаев “Азаттыкка” курган маегинде кошумчалагандай, чет өлкөлөрдүн тышкы саясий мекемелери тарабынан “Кыргызстанга барбай тургула” деген сунуштардын кайра артка алына башташы туроператорлор үчүн маанилүү:

- Албетте эгер Тышкы иштер министрликтердин расмий сайтында "тиги же бул өлкөгө барбоо сунуш кылынат" деген жарыя илинип турса, туристтер сөзсүз буга көңүл бурат. Балким 100 пайызы болбосо да 98 пайызы. Билесизби, мындан сырткары камсыздандыруу компаниялары барбоо сунуш кылган өлкөгө бара жаткан туристти камсыздандырбайт. Камсыздандыруусу жок адам кокус бир кырсыкка кабылса, өз көйгөйү менен өз алектенет дегендик. Туристтер болсо буга барбайт.

Дүйнөдө туристтер саны кайра өсө баштады

2008-жылдын экинчи жарымында башталган глобалдык каржы кризиси жана экономикадагы төмөндөө 2009-жылы бүткүл дүйнө боюнча туристтердин саны азайткан. Бирок кайра эл аралык туризм 2010-жылы жанданып, мурдагы жылга салыштырмалуу 7 пайызга өсө алды.

Бүткүл дүйнөлүк туризм уюмунун эсебинде, былтыр бир өлкөдөн экинчи мамлекетке барган туристтердин саны 935 миллион кишиге жетти. Бул мурдагы жылга салыштырмалуу 58 миллионго көп дегендик. 2010-жылы дүйнөдө ары-бери каттаган 935 миллион туристтин дээрлик жарымы, 471 миллиону Европанын үлүшүнө туура келет.

Ал эми быйыл Дүйнөлүк Туризм уюмунун жыл башындагы божомолуна караганда, дүйнө боюнча туристтердин жалпы санынын былтыркыга салыштырмалуу 4-5 пайызга өсүшү күтүлөт. Бирок Жапониядагы жаратылыш кырсыгы жана аны коштогон окуялар дүйнөлүк туристтик агымга терс кесепетин тийгизүүсү мүмкүн. Анткени жапондор дүйнөдө эң көп саякаттаган элдин катарына кирет.

Кыргызстан туроператорлор ассоциациясынын жана Борбор Азия туристтик корпорациясынын президенти Данияр Казакбаевдин “Азаттыкка” айтканына караганда, жапон туристтеринен быйыл Кыргызстан да кол жууду окшойт:

- Жапониядагы трагедиялык окуялар бир аз таасир берет. Анткени бизде да быйылкы жылкы жапон туристтеринен, туристтик компанияларынан маалымдамалар түшкөн. Бирок эми биз түшүнөбүз, Жапониядан туристтер келбесе керек.

Өкмөт унутта калтырган тармак

Кыргызстанда азыр туризмди гана өзүнчө тейлеген мамлекеттик мекеме жок. Мурдагы агенттик 2009-жылы ал кездеги президент Курманбек Бакиевдин башкаруу реформаларынын натыйжасында жоюлуп кеткен.

Туроператорлор туризмге карата мындай мамилени өзгөртүү зарылдыгын айтышууда. КАТОнун президенти Данияр Казакбаев мындай дейт:

- Биздин азыркы өкмөт туризмди такыр эле унутуп койгондугу өкүнүчтүү. Туризм жеке сектордун гана иши болуп калды. Бир нече компаниялар, ассоциациялар президент Роза Отунбаевага өкмөттөн жеке сектор менен эриш-аркак иштеше турган өзүнчө мекеме бөлүп берүүгө көңүл бурууну өтүнүп кат жазганбыз. Бирок тилекке каршы жыйынтык жок. Эки апта мурда премьер-министр Алмазбек Атамбаевге да кат жолдодук. Бирок ал жактан да кыймыл боло элек.

Ал эми туризм азыр карамагына берилген экономикалык тескөө министрлигинин бөлүм башчысы Гүлнара Карымшакованын айтымында, туроператорлор көтөрүп жаткан маселе башкарууну оптималдаштыруу боюнча комиссия ишинин жыйынтыгында чечилиши мүмкүн:

- Өкмөттө иштебеген көз карандысыз эксперттер мамлекеттик башкаруу аппаратынын функцияларын анализдеп жатышат. Бул суроо ушул комиссиянын ишинин жыйынтыгында чечилет.

Экономикалык тескөө министри Учкун Ташбаевдин жакында парламентте билдиргенине караганда, учурда Кыргызстанда туризмди өнүктүрүүнүн концепциясы иштелип жатат.
Быйыл, буйруса, туристтер келет. Бирок бул үчүн эң башкысы – тынчтык керек.


Коомдорго негизденген кыргыз туризм ассоциациясы – КАТОСтун аткаруучу директору Асылбек Ражиевдин пикиринде, азырынча арабөк абалда турган кыргыз туризми өнүгүү стратегиясына чынында эле муктаж:

- Туризмди эмне кылабыз дегенге мамлекет тарабынан жооп жок. Туризм керекпи, кереги жокпу, өнүктүрөбүзбү же өнүктүрбөйбүзбү, муну эч ким билбейт.

Асылбек Ражиев даярдалып жаткан концепция бери дегенде орто мөөнөттө көрүлүүчү чараларды камтырын, ал эми быйылкы туристтик сезонду сактап калуу ыкчам аракеттерди көрүүнү талап кылып жатканын кошумчалады.

Кыргыз-тажик чек арасы боюнча сүйлөшүү жанданды

Баткендин Тажикстан менен чектешкен аймактарында талаштуу жерлер арбын.

Эки өлкө чек арасын тактоо боюнча өкмөттөр аралык комиссия Баткенде эки күн мурда узак тыныгуудан кийинки отурумуна чогулду.

Кыргызстан жалпысынан Тажикстан менен 970 чакырым чектешип турса, анын 700 чакырымга жакыны Баткен облусунда. Бул өлкө менен чектешкен 437 чакырым тактала элек тилке да ушул аймакта. Демек Тажикстан менен чек арадагы талаш аймактын дээрлик бөлүгү Баткен облусунда десе болчудай. Эки өлкөнүн буга чейин такталган чек ара тилкелери калк жашабаган тоолуу аймактар. Тактала элек бөлүктүн баары калк жыш жашаган жерлерде, талаш жараткан жерлер азыр шарттуу чек ара боюнча турат.

Созулган иш соңуна качан чыгат?

Чек аралардын ушул күнгө чейин такталбаганы кошуна эки элдин ортсунда ар кандай тирешүүлөрдү пайда кылып, так чечим кабыл алынбай калууда. Мындай такталбаган жерлердин айынан Баткен районунда эле 46 жер чырлуу катары белгиленип келет. Чек арадагы чыр-чатактар жыл сайын айрыкча жаз алды менен башталат. Мындай учур өткөн жумада эле Кара деген жерде катталды. Кыргыз тарап тажик атуулдары Кыргызстан аймагына 300 метрдей кирип келип, 1 гектардай аянтка бак отургузганын, аны кыргыз тарап жулуп салууга аргасыз болгонун айтууда.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек араларын аныктоо иштери башталганына он жылдай убакыт болуп калды. Бирок тараптар ошондон бери чек араны тактоонун укуктук негиздери, тактап айтканда кайсы жылдагы карта менен иш жүргүзүү боюнча орток пикир таба электиги айтылып келген. Ошондон улам бул иштер солгундагандан солгундап отуруп, соңку жылдары токтоп калган. Ага бир чети Кыргызстандагы соңку саясий кырдаал да себеп болду.

Ошентип узак тыныгуудан кийин 25-мартта кыргыз-тажик чек араларын аныктоочу паритеттик комиссия Лейлек районунда бир жумага созула турган ишин баштады. Баткен облустук бийлигинин тартип коргоо жана коргонуу бөлүмүнүн башчысы Таштемир Эшалиев бул сүйлөшүүлөр мындан ары токтобой улана берсе эле аз-аздан болосо да маселе жеңилдей берет деген пикирде:

- Бул белгиленген иш чарада Лейлек районунун аймагындагы чек ара тилкелерин аныктоо, тактоо, далилдөө боюнча иш жүрүшү керек. Жумшчу топтун иштөө мөөнөтү бир жумага белгиленген.

Баткен облусунун Тажикстан менен чектешкен аймактарынын такталып, бир бүтүмгө келинген 237 чакырымы негизинен калк жашабаган аймактар. А эл жашаган жерлерде али чек араны тактоого киришүү да кыйын болуп турат, анткени эки өлкө жарандары бири-бирин аймагына өтүп кеткен, аны тактоо өтө эле оор болууда, дейт париттетик комиссиянын мүчөсү Абдиназар Эргешов:

- Көптөгөн талаш-тартыштар бар. Кээ бир жерде биз Тажикстандын аймагына кирип кетсек, тажик тарап биздин аймакка андан да көп кирип кеткен жерлер бар. Азыр биз СССР учурундагы, 1958-жылкы карта боюнча чек ара тилкесин кармап турабыз. Мындайча айтканда, шарттуу чек араны гана кармап турабыз.

Лейлектеги талаш жерлердин тагдыры каралууда

Чек араны тактоо боюнча бул сүйлөшүүдө кыргыз тобун өкмөттүн чек араларды делмитициялоо жана чек аралаш аймактарды өнүктүрүү боюнча бөлүмүнүн башчысы Курбанбай Искандаров жетектөөдө. Анда негизинен Лейлек районундагы талаш аймактардын маселеси каралмакчы.

Район акиминин орун басары Абдували Хамраев бул аймакта кошуналар 640 гектар аянтка кирип келип, азыр эми ушул жер талаштуу болуп калганын айтат:

- Чек арада көп маселелер чечилбей турат да. Талаш боюнча турат 640 гектар жерибиз. Төмөнкү Кулунду жана Жаңы-Жер айыл округунун аймагында эле 115 чакырымга созулган тилкеде 225 гектар жерибизди да талашып турабыз азыр.

Жергиликтүү серепчилер болсо кошуна тараптан Кыргызстанды көздөй жылма миграция улам күчөп бараткан азыркыдай шартта чек ара тактоо иштерин тездетүү зарылдыгын айтышууда. Алардын пикиринде, эгер чек аралар такталса кошуна эки элди чыр-чатактарга алып келип жаткан жер талаш маселесине да чекит коюлмак.

Ихсаноглу: Кыргызстан башкаларга өрнөк өлкө

Экмеледдин Ихсаноглу

25-мартта Ислам конференциясы уюмунун баш катчысы Экмеледдин Ихсаноглу иш сапары менен Кыргызстан болду.

Ихманоглунун иш сапарынын алкагында президент Роза Отунбаева баштаган бийик расмий жетекчилер менен жолугушуп, эки тараптуу мамилелер талкууланды.

Кыргызстанга келген Ислам конференциясы уюмунун баш катчысы Экмеледдин Ихсаноглу Кусейин Карасаев атындагы Бишкек Гуманитардык университетинде сүйлөгөн сөзүндө Кыргызстандын уюмдагы ордуна олуттуу баа берди:

- Кыргызстандын уюмдун катарында өзгөчө орду бар. Кыргызстан Борбор Азия өлкөлөрүнүн ичинен демократиялык өнүгүү жолун тандап алган бирден бир өлкө. Азыр мамлекеттик башкарууда көп партиялуулукту жана демократияны өнүктүрүп жатат. Менимче башка өлкөлөр демократиялык коомду курууда жана эркиндикке умтулууда Кыргызстанды өрнөк катары тутса болот.

Ихсаноглу Жакынкы Чыгышта жана айрым мусулман өлкөлөрүндө болуп жаткан толкундоолордун алгылыктуу жактары тууралуу да кеп кылды.

- Чыгыш дүйнөсүнө жана бир топ мусулман өлкөлөрүндө болуп жаткан өзгөрүүнүн жел аргысы жаңыча өй жүгүрткөн муун үчүн өзүнүн жемишин берет деген ойдомун. Бул өзгөрүүлөр жаңы дүйнөнүн негизи болуп кала берет.

Буга чейин таратылган маалыматтарда Ислам конференциясы уюму
Ливия боюнча БУУнун Коопсуздук кеңеши кабыл алган резолюцияны колдоого алган.

Бишкек сапарынын учурунда Ислам конференция уюмунун баш катчысы
Экмеледдин Ихсаноглунун президент Роза Отунбаева менен жолугушуусу журналисттердин катышуусуз өттү. Маалыматка караганда, бетме-бет жолугушууда саясий, экономикалык, гуманитардык жана туризм жаатында алака-катышты өнүктүрүү, билим берүү, агрардык жана экологиялык долбоорлорду ишке ашыруу маселелери талкууланган.

Мамилелердин жаңы баскычы

Жогорку Кеңештин депутаты, мурдагы Кыргызстандын Малайзиядагы элчиси Равшан Жээнбеков Ислам өнүгүү банкы, Ислам конференциясы уюмунун жардамдары аркылуу Кыргызстан бир канча долбоорлорду ишке ашырганын айтууда. Анткен менен Жээнбеков өнүккөн мусулман өлкөлөрү менен Кыргызстан жетиштүү алака-катыш түзө албай жатат дейт:

- Айта турган болсок, Катар, Бириккен Араб эмираттары жана Сауд Арапстан бир топ өнүккөн мамлекеттер. Булардан көп нерсени үйрөнсөк болот. Айрыкча Катар менен Дубайдан. Булар туризм тармагында жана
жаңы технологияларды өздөштүрүү багытында Батыштан көп нерсени үйрөнүп, аябагандай алдыга озуп кетти.


Бишкек Гуманитардык университети Экмеледдин Ихсаноглуна ардактуу доктор наамын ыйгарды. Ошондой эле Ихсаноглу Махмуд Кашкари атындагы Чыгыш университинде да болду.

Ислам конференциясы уюму катарына 57 мамлекет кирген ислам дүйнөсүндөгү ири уюм. Кыргызстан уюмга 1992-жылы мүчө болгон. Ал эми 1994-жылы бул уюм Кыргызстанга экономикалык көмөк көрсөтүү чечимин кабыл алган, ошондон тарта эки тараптуу бир долбоорлор ишке ашырылган.

Кара-Суу: жабык чек ара, токтогон соода

Былтыркы жайдагы коогалаңдан кийин жабылган өзбек-кыргыз чек арасы ушул күнгө чейин ачыла элек.

Өзбекстан чек ара талаптарын күчөтүп, Кара-Сууга жакын жердеги бекеттерин жапкан эле. Бул жагдай Орто Азиядагы эң ири дүң соода базарларынын бири болгон Кара-Суу базарындагы соода жүгүртүүнүн көлөмүн 50 пайызга кыскартты. Мунун айынан ишкерлер алган насыяларын өз убагында төлөй албай, жумушсуздук күч алган чагы.

Акылбек Кармышаков Кара-Суу базарында кийим-кечек сатып тиричилик кылат. Чек ара жабылгандан бери кардарлары азайып, учурда тапканы чыгашасын араң жаап жатат. Ошондон бери алган насыяларын төлөө Акылбек үчүн азапка айланды:

- Үйлөрдү күрөөгө коюп насыя алган болчубуз. Аларды төлөй албай отурабыз. Товарларыбыздын басымдуу бөлүгүн Өзбекстандан келип алып кетишчү. Эми алар жок, соода жок. Мурдагы жылдары 10 миң сомго чейин тапчумун. Азыр андай кирешени унутуп калганбыз.

Акылбек соода жүрбөгөнү аз келгенсип, ишкерлер төгө турган төлөмдөр да кыйла көбөйгөнүн айтып кейиди:

- Үч күндөн бери күнүнө бир-экиден кийим араң сатам. Болгону 15 сом, же 30 сом кошуп сатасың. Элестет эми, салыктын өзүнө күнүнө 385 сомдон төлөшүбүз керек. Патент дегени бар - 3000 сом, жер акы бар - 1500 сом, сакчыга бар - 300 сом, электр жарыгы бар - 200 сом. Күнүнө жетпей калып атпайбы? Тапканыңдын баары өзү менен өзү жок болот.

Муса Тойчиев
Кара-Суу базарына Кытайдан ташылган товарлардын 70-80 пайызы өзбекстандык кардарлар алып кетишчү. Чек ара жабылгандан бери алардын аягы тыйылып, бул жерде соода токтоп калды. Ошол себептүү насыя алып иш кылган соодагерлер олуттуу чыгашага учураганын айтышууда. Алардын бири Мавлюда Темирова буларга токтолду:

- Соодабыз жол киребиз менен контейнер акысын да жаба калды. Бир айда 5 миң сом, 10 миң сом артка кеттик. Буга чейин алган товарларыбызды эле сатып койолу деп отурабыз. Банкрот болдук.

Миграция агымы күч алды

Расмий маалыматтарга караганда, Орто Азиядагы ири базарлардын бири Кара-Сууда 20 миңден ашуун адамды эмгектенчү. Сооданын солгундашы менен алардын жарымынан көбү жумушсуз калып отурат. Атүгүл бул жердегилердин көпчүлүгү чет өлкөлөргө кетип жатканын айтышат. Өзүн Муса Тойчиев деп тааныштырган ишкер “Азаттыкка” буларды айтты:

- Жер акы кымбат, салыгы кымбат. Тапканы ичкен-жегенине жетпесе баары кетет да. Соода жайын жаап коюп элдин баары Орусияга кетип атат. Жумушсуздук күч алды. Былтыркы коогалаңга чейин баары эле жакшы иштеп, кардарлар да көп келчү. Коогалаңдан кийин такыр келбей койду.

Базарда соода жүгүртүүнүн көлөмү кескин кыскаргандыктан жергиликтүү бийликтин казынасы да ири каражаттан кур калууда.

“Базарга айына 10 млн. сом киреше түшпөй калып жатат” дейт Кара-Суу “Тураталы” базары жетекчилигинин өкүлү Мамасали Мадаминов:

Мамасали Мадаминов
- Базарда 1500 соода түйүндөрүбүз болсо, азыр ошонун жарымы араң иштеп жатат. Чек аранын жабылышынан 40-50 пайызга чейин кирешебизди жоготтук. Ошондо базар болжол менен 10-12 млн. акча асманга учуп кетип атат. Бул жанагы жеке ишкерлердикин кошпогондо. Жеке ишкерлер да азыр буга чейин тапканынын 50 пайызын араң таап жатышат.

Бир жылдан бери Кыргызстан аркылуу товар ташылбай калгандыктан өзбекстандык ишкерлер товарларды Кытайдай түз ташып келишүүдө. Адистер чек араны ачууга борбордук бийлик чукул аракет кылбаса, Кыргызстан мындан ары да оңой эмес кирешеден куржалак калат деп коңгуроо кагышат.

Кыргыз ыңкылаптары: окшоштуктар жана айырмачылыктар

7-апрелдеги нааразылык акциясы кан төгүүлөргө алып келди.

Кыргызстан өткөн он жыл аралыгында эки ыңкылапты башынан өткөрдү. Бүгүн коомчулукта экөөнүн тең келип чыгышындагы, уюштурулушундагы, ишке ашуусуyндагы жана анын натыйжаларындагы окшоштуктар менен айырмачылыктар талкууга алынууда.

Талдоочулар эки ыңкылаптын талаптарында тең үй-бүлөлүк башкарууга каршы чакырык болгондугун, экөөндө тең аймактык бийликтер биринчи алынгандыгын жана экөөндө бирдей президенттердин сыртка качып кетишкендигин белгилешет. Окшоштуктардын негизгиси катары экөөнүн аягында тең ыңкылапчыл күчтөр бөлүнүп-жарылууга дуушар болгону айтылат.

Саясат таануучу Табылды Акеров олуттуу айырмачылык катары биринчисине караганда экинчи ыңкылап катуу каршылык аркылуу ишке ашкандыгына токтолду:

- Экинчи ыңкылап биринчисинен айырмаланып кан төгүү менен коштолду. Бийликтин өз элине ок чыгарып өзүн сактап калуу аракетинен майнап чыккан жок. Анын аягы режимдин кулашына алып келди. Мурунку бийликтин өкүлдөрү каршылык көрсөтпөстөн позицияларын бошоткон болсо, бакиевчилер катуу каршылык менен апрель-май айларында убактылуу өкмөт менен тирешип турду. Анын аягы июнда Ош менен Жалал-Абадда этностор аралык кагылышуунун чыгышына алып келди.

7-апрелде набыт болгондордун жакындары, 15-октябрь, 2010-жыл
Ыңкылаптардын себептери катары экөөндө тең эл турмушунун начардыгы, бийликтеги жемкордуктун күчөп кеткендиги, адилетсиздиктин жана зомбулуктун өкүм сүрүшү мисалга алынып келет.

Жогорку Кеңештин депутаты Бөдөш Мамырова ыңкылаптын чыгышына экономикалык кыйынчылыктан мурун элдин эркиндикке болгон умтулуусу түрткү бергендигин эске салды:

- Экономикалык каатчылык же болбосо кымбатчылык элдин чыдамын кетирди деп айткандарга мен кошула албайм. Кыргыз өзү түбүнөн ачкачылыкка деле чыдаган. Бул жерде кыйынчылык себеп болду деп айтууга негиз жок. Кыргыз ага чыдайт. Кыргыз бийликтин ачкөздүгүнө, акыйкатсыздыкка, эркиндикти чектөөгө чыдабайт.

Ыңкылаптын ындынын өчүргөндөр

Ошол эле учурда ыңкылаптардын натыйжалары катары биринчисинде мурдагы президент К. Бакиевдин кланы бийликти жана ресурстарды толук колуна чогултуп алууга үлгүрсө, кийинкисинде бийлик бутактарын ээлеген түрдүү саясий күчтөр аларды өз ара бөлүштүрүүгө жетишти. Мына ошондуктан эки учурда тең коомдук кызыкчылыктар артка жылдырылып калгандыгы айтылып келет.

Жогорку Кеңештин төрагасы Акматбек Келдибеков бийликти кулаткан ыңкылапчыл күчтөрдүн ажырымы алардын ортосунда бийликти алуудан башка бирдиктүү идея болбогондугун көрсөттү деп эсептейт:

- Эмне себептен биринчи ыңкылапта, анан кийинкисинде анын башында турган саясатчылар бөлүнүп кетти? Анткени мунун бардыгы бийлик менен байлык бөлүштүрүүдөн улам чыгып жатат. Мунун түпкү тамыры жыйырма жылда биздин саясатчыларда мамлекеттик түшүнүктүн, мамлекеттик кызыкчылыктын калыптана электигинде. Карапайым элдин талабын жана кызыкчылыгын колко кылып көтөрүп чыгып, андан пайдаланып калуу аракеттеринен улам ушундай бузуп-жаруучулук болуп жатат.

"Тазаланууга жол ачылды"

Бирок мындай доомат менен ыңкылапчыл күчтөр макул эмес. Анткени ыңкылаптан кийин алардын чачырап кеткендигин өздөрү мыйзам ченемдүү көрүнүш катары мүнөздөштү. Алар биринчи ыңкылаптын жеңиши уурдалып кетип, өзгөрүү болбогону менен экинчисинде мамлекеттик башкаруу системасы алмаштырылгандыгын мисал келтиришет.

Убактылуу өкмөткө каршы акция, 12-май, 2010-жыл
“Ата Мекен” партиясынын төрагасынын орун басары Дүйшөнкул Чотонов мындай кадамдар өлкөдөгү саясий атаандаштыкты өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт деген ойдо:

- 2005-жылы ыңкылап башталган. 2010-жылы анын экинчи этабы болду. Мына эми үчүнчү этабы ич ара тазалануу жараяны катары башталып жатат. Мындай өзгөрүшкө жаңы башкаруу системасына өтүү кадамыбыз өбөлгө болуп жатат. Жаңы коомдук-саясий мамилелер пайда болуп, саясий күчтөр бирин-бири көзөмөлдөй турган жагдай орун алып жатат. Мына ошонун өзү чоң жетишкендик. Бул саясий күчтөрдүн тазалануусуна жана коомдун алдында кимдин-ким экендигин аныктай турган күзгү катары милдет аткарарына ишенем.

Сууга чөкпөгөндөр менен отко күйбөгөндөр

Кыргызстанга бардык туура эмес иштердин жүрүшүнө өлкөдөн качып кеткен эки президентти гана айыптоо өнөкөтү мүнөздүү. Көптөрү эки лидер качып кетсе да коом ошол учурдагы кемчиликтер менен эле жашап келе жаткандыгын белгилешет.

Жаштар иштери боюнча министр Алиясбек Алымкулов эки президенттин качышына себепкер болгон адамдар азыркы бийликте деле аз эмес экендигин эскертти:

- Качып кеткен президенттерге бардыгын оодарып койуу оңой. Бирок бир адам ошол иштин бардыгын кыла алат беле? Албетте жок. Ага кошумча болгондор, мыйзамсыздыктарга түрткөндөр жана аны менен акырлаш болгондор каякта калды? Алар дагы деле жүрүшөт. Мына ошол адамдар эртең эле кайра өз билгендерин жасабайт, кайрадан үйрөнүп калган иштерин жасабайт деп ким кепилдик бере алат?

Мына ошондуктан өлкөдө үчүнчү ыңкылап болуп кетүү коркунучу барбы деген суроо кабыргасынан коюлуп турган учур. Эгер андай болсо Кыргызстан мамлекет катары ага туруштук бере алабы деген суроого жооп издегендер көп.

Кыргыз-тажик чек арасында жаңы чатак

Кыргыз-тажик чек арасында такталбаган жерлер көп

Тажикстандын Исфара районунун тургундары кыргыз аскерлери “Чоркух” дыйкан чарбасына караштуу өрүк бакты ойрон кылышканын кабарлашты. Баткен облустук коргонуу жаатындагы бийлик өкүлдөрү окуяны ырасташты, бирок муну исфаралыктар өрүк бакты Кыргызстандын аймагына отургузушканы менен түшүндүрүшүүдө.

Окуя Кыргызстандын Баткен облусу менен Тажикстандын Исфара районундагы чек ара аймагында болгон. Бул жерде негизи эки тарап тең “биздики” деп талашып келаткан жерлер көп.

17-мартка караган түндөгү окуя кандай болгонун алгач Исфара районунун “Чоркух” дыйкан чарбачылыгынын жетекчиси Немат Олимовдон уктук.

“Ал күнү түнкүсүн Кыргызстандын атайын даярдыктагы куралдуу күчтөрү аскер техникасы менен келип, биздин дыйкан чарбачылыкка караштуу өрүк бактан биз 12 жыл мурда отургузган 400 түп өрүктү тамыры менен сууруп алышты, - деди Олимов “Азаттыктын” тажик редакциясына. - Анан муну эч ким көрбөсүн деп, аларды өздөрү менен кошо артып кетишти. Биз эч каршылык көрсөтө алган жокпуз, анткени алардын куралдары бар эле”.

Немат Олимов кыргызстандык аскер күчтөрү ал жерлерди басып алуу максатында ушундай аракетке барышкан деп ишенет.

Баткен облустук акимчилигинин укук коргоо жана коргонуу бөлүмүнүн башчысы Таштемир Эшалиев окуя чындап эле болгонун “Азаттыкка” бүгүн ырастады. Бирок ал муну тажикстандыктар Кыргызстандын жерине өрүк бак тигип алышкандыгы, тажик тараптан сүйлөшүүгө эч ким келбегени менен түшүндүрдү.

“Бул жер – биздин “Кара” деген учатоктогу жерибиз. Ошону айтып жатышат, - дейт Т.Эшалиев. – Алар ошол жерде биздин аймактагы 300 метр жерге өтүп, өрүк тигишкен. Көчөттөр көп жылдык эмес, башка жерден чоң-чоң көчөттөрдү алып, быйыл эле ошол жерлерге отургузушкан. Биз ал жерге жакында комиссия менен, Госрегистрдин адамдары менен барып көргөнбүз. Ал жерге барып, күтүп отурдук аларды. Бирок Чоркух айылынан эч ким сүйлөшүүгө келбеди. Ошондуктан биз ал көчөттөрдү жулуп таштадык. Өздөрү тарапта иштеп жаткан тажиктер карап турушту, бирок эч ким келген жок. Биз эки машине менен 7-8 адам болуп ал жерде үч сааттай жүрдүк. Алар ошол көчөттөрдү биздин аймакка тигишкен, муну каалаган учурда далилдей алабыз”.

Кыргыз-тажик чек арасы 800 чакырымдай аралыкты ээлейт, бирок Советтер Союзу таркагандан бери 20 жыл өтсө да, чек толук аныкталып бүтө элек. Акыркы эки жылда чек ара боюнча сүйлөшүүлөр такыр эле токтоп калды.

Чек араны тактоого кедерги болуп жаткан башкы жагдайлардын бири анын кайсыл карта менен аныкталышында болуп жатат. Эки өлкө эки башка жылы басылган картаны кармап, ошонун негизинде бөлүштүрүүгө кызыкдар.

Ал арада аймактагы кырдаалга көптөн бери көз салып келаткан байкоочулар жайдын келиши менен бул жерлерде эки улуттун ортосунда майда чыр-чатактар дагы көп болушу мүмкүн дешет. Анткени жер, суу талаштары өзгөчө жай мезгилинде күчөйт.

Тажикстандык эксперт Нематулло Мирсаидов: “Бир күн жер, суу, отун талаштын айынан чыгып жүрчү майда чатактар ири улуттар аралык жаңжалга айланып кетишинен Кудай сактасын, - дейт. - Андай болуп кетсе, анын кесепети өтө оор болот”.

Ташанов: Этностордун аралаш жашоосун камсыздоо керек

Ош шаары.

Этностор аралык мамилелерди бекемдөө, этностор аралык жаңжалдарды алдына-алуу туурасында конфликтолог Руслан Ташанов “Азаттыкка” айтып берди.

“Азаттык”: Этностор аралык жагдай Ош, Жалал-Абад облустарында мурдатан келаткан маселе. 1990-жылдары бир кагылыш болсо, былтыр ал кайрадан кайталанып кетти. Мындан ары этникалык маанайдагы жаңжалдар чыкпасы үчүн кандай чараларды көрүү керек? Сиз эмнелерди сунуштай аласыз?

Руслан Ташанов: Биз бул багытта бир топ изилдөөлөрдү жүргүзгөнбүз. Ошол изилдөөлөрдүн негизинде бир топ сунуштар иштелип чыккан.

Оболу биз көрүлчү чараларды экиге бөлүп карадык. Биринчиси – кыска мөөнөттүк, чукул арада көрүлчү чаралар. Экинчиси – узак мөөнөттүк.

Биринчиси боюнча, июнь коогалаңынан бери имиш-имиштер токтобой, азыркыга чейин эл арасында тынчсыздануу жаратып, этностор аралык мамиленин курчушуна алып келе тургандай ушактар көп таркатылып атат. Ошолорго бөгөт коюу, ошолордун булагын, өзөгүн табуу боюнча коопсуздук кызматтары чукул арада чоң иш-чараларды жасашы керек.

Экинчиден, июнь окуяларынан кийин айрыкча жаштардын толеранттуулук деңгээли абдан төмөндөп кетти. Ошондуктан жаштардын толеранттуулугун жогорулатуу, аларды интернационалдык духта тарбиялоо максатында жалпы комплекстүү иш-чаралар жүргүзүлүүсү зарыл.

Ошондой эле көптөгөн массалык маалымат каражаттарында этностор аралык маселеге арналган макалалар көпчүлүк учурда тескерисинче натыйжа берип атат. Башкача айтканда чыңалууларды жаратып атат. Ошондуктан маалымат каражаттары эникалык маселелерди чагылдырууда кандайдыр бир көзөмөлдү күчөтүү зарылдыгы бар. Андан тышкары мамлекеттик, саясий ишмерлер, депутаттар жыйындарда, ММКда этностор аралык мамилелерди курчутууга алып келген сөздөрдү айтканы үчүн жоопкерчиликке тартуу зарыл. Себеби көпчүлүк учурда парламентте же гезит беттеринде этникалык маселелер тууралуу сөз козгогондо абдан эле этикага туура келбеген, башка этникалык топторду кемсинткен сөздөрдү айткан учурлары байкалууда.

Мамлекеттин алдында тез арада этникалык өнүктүрүү концепциясын иштеп чыгуу зарылчылыгы турат. Себеби азыр бизде этникалык өнүктүрүү жана жалпы улуттук башкаруу концепциясы жок.

“Азаттык”: Ош шаар бийлиги былтыр этностор аралык мамилени чечүү үчүн аралаш жайгаштыруу саясатын баштоо керектигин айтып чыкты эле. Бул жол боюнча эмне айта аласыз?

Ташанов: Июнь коогалаңы учурунда этностор аралаш жашаган көчөлөрдө жаңжалдын деңгээли абдан төмөн болду. Тескерисинче бир этнос компакттуу, тыгыз жашаган жерлерде кагылыштын деңгээли чоң болду. Ошондуктан кыска жана узак мөөнөттүү иш-чара катары этностордун аралаш жашоосун камсыз кылуу багытында иштерди жүргүзүү зарыл.

“Азаттык”: Айрымдар Кыргызстандын жарандарынын паспортунда “кыргыз жараны” же “кыргызстандык” деп жазууну, азчылыктардын тегин көрсөтпөөнү сунуштап жүрүшөт. Маселен Түркияда ушундай экен.

Ташанов: Албетте эгерде жалпы жарандык паспорттон “улуту” деген жерин алып салсак максатка ылайыктуу болот эле.

Ошондой эле дагы бир олуттуу сунуш, мамлекеттик тилди өнүктүрүү, аны кеңири жайылтуу аркылуу биз этностордун интеграция болуусуна шарт түзүшүбүз керек. Бул багытта жалпы бир тилдүү, башкача айтканда жалпы кыргыз тилдүү маалымат мейкиндигинин кеңири жайылышын камсыздоо зарыл. Бул мамлекеттин негизги милдети болушу керек.

“Азаттык”:
Рахмат.

Улан Исаков: Көп гезиттер көчө деңгээлинде калууда

Кыргыз журналистикасындагы кесипкөйлүк тууралуу KyrTAG агенттигинин башкы мүдүрү Улан Исаков айтып берди.

“Азаттык”: 7-апрелден бери басым-кысым кылган, кой-ай деген эч ким жок, “сөз эркиндиги” дегенге таянып журналисттер каалаганын жазып калышты. Бирок алардын кесипкөйлүгү артып, өсүп атабы?

Улан Исаков: Жалпы жаатынан алганда, өзүңөр билгендей өткөөл мезгилдин бийлиги “Массалык маалымат каражаттары төртүнчү бийлик болсун. Төртүнчү бийлик катары коррупцияны жокко чыгарууга, криминал менен күрөшүүгө өбөлгө болот, булак болот”,- деп, ошол үмүт менен мурда сот тарабынан жазаланчу берене болгон “бирөөгө жалаа жабуу, бирөө жөнүндө жалган айтуу” дегенди Өмүрбек Текебаевдер алып салган.

Негизинен мен бул жерде айтып кетчү нерсе, кыргыз тилдүү маалымат каражаттарына байланыштуу. Кыргыз тилинде көптөгөн гезиттер, интернет сайттары бар. Маалыматтын негизги бутагы, бул – булак, булак жана булак. Булак албетте тастыкталган болушу керек. Азыр кыргыз тили оор абалда турганда, менин өтүнүп кетерим ушул жакшынакай тилибизди жогорку деңгээлде колдонуп, мазмундук жана грамматикалык маанилерине жакшылап көңүл бөлүүлөрүн өтүнүп кетер элем. Анткени көп гезиттер көчөнүн деңгээлинде, сыраканадагы сүйлөшүүнүн деңгээлинде калып атат. Ошондуктан эң оболу сабаттуу болууну өтүнүп кетет элем.

Бул жерде курч жана өтө татаал маселе – акча каражаты болуп атат. Ар кандай саясий кызыкчылыктары барлар гезиттерди чыгарып атат. Кыска мөөнөттүү гезиттерди чыгарып атышат. Калкынын саны 5 миллиондон ашкан өлкөгө 2 миң нускалуу гезит кайсы бирине жетет, 3 миң нускалуу гезит кайсы бирине жетет? Анын чыгашасы кайдан келип атат? Ал да ойлондурчу маселе.

“Азаттык”: Фактыларсыз, ушак деңгээлиндеги маалыматтар кетип атканы боюнча, ж.б. сындар бар. Мындай көрүнүштөргө кандай чара эффективдүү? Анткени көп саясатчылар журналисттер менен соттошууну каалабасын, чатакты ырбаткылары келбесин айтып келишет.

Исаков: Менимче бул жерде өлкөбүзгө биримдик, ынтымак, толеранттуулук керек. Менин биринчи оюм, бул - Журналисттер кеңешин “де-юре” эмес, “де-факто” иштетүү, жандандыруу. Журналисттер менен өкмөттүн ортосундагы байланышты кармап, сактап, көпүрө болуп турган бир уюм керек. Азыр өзүңөр көргөндөй уюмдар өтө көбөйүп кетти, бирок ырасмий деңгээлде Журналисттер кенеши иштебей турат. Азыр ушуну жандандыруу абзел.

“Азаттык”: Сөз эркиндиги жаатындагы абал кандай болуп турат?

Исаков: Албетте биз эми парламенттик өлкө болгондон кийин, ошол эле Жогорку Кеңеште ырасмий башкаруучу коалиция жана оппозиция болгондон кийин, сөз эркиндиги албетте бар. Биз бул тармакта Борбор Азия өлкөлөрүндө үлгү болуп, алдыда келатабыз. Бирок татыктуу үлгү болуп атабызбы? Ушуну суроо иретинде ойлонушубуз керек. Өзүбүздүн кесипкөйлүгүбүз жетиштүүбү? Өзүбүздүн жазган материалдарыбыз, чыгарган продукцияларыбыз эл аралык стандарттарга төп келип атабы? Ушул нерселер бар.

Бул жерде биз унутпаш керек болгон бир нерсе бар. Ааламдашуу доорунда локалдык нерселер, глобалдык масштабда каралып калды. Мында, биз түздөн-түз көңүл бура турган нерсе, Кыргызстанда болуп аткан маселе - жалгыз эле кыргыз жарандары тарабынан талкууланбастан, дүйнөнүн ар кайсы бурчундагы элдер тарабынан да талкууланып калды. Биз деңгээлибизди ошол жерде көрсөтүп атабыз.

“Азаттык”: Рахмат.

Акун: Июндагы жара аз-аздан айыга баштады

2010-жылдагы июнь коогалаңы жана азыркы жагдай тууралуу акыйкатчы Турсунбек Акун “Азаттыкка” айтып берди.

“Азаттык”: Июнь коогасынан бери бир канча ай өттү. Ошондон бери иликтөө-тергөө иштери жүрүп келатат. Ошол иштерге, коогалаңдын кесепеттери кандай чечилип атканына Акыйкатчы институту көз салып атабы?

Турсунбек Акун: Иликтөө иштери кандайдыр бир деңгээлде начарбы, жакшыбы жүрүп атат. Башкы прокуратура, башка иликтөө органдары колдон келген эле аракеттерин кылып атат өңдүү. Биз ага көз салып турабыз, тартип коргоо органдарына, Башкы прокуратурага чыгып, кат жазып дегендей. Анткени июнь окуялары боюнча акыйкатчы тарабынан көз каранды эмес комиссия түзүлгөн. Биз өзүбүз буга көз салууга кызыкдарбыз. Биздин комиссиянын жыйынтыгы боюнча дагы тергөө органдары көптөгөн иштерди козгоп, иликтеш керек.

Эң негизгиси, эң күнөөлүү деп айыпталып аткан 4-5 азаматыбыз, алардан башка качып кеткен өзбек тектүүлөрдүн көрүнүктүү өкүлдөрү да бар. Мына ошолордун Кыргызстанда болбой атканы Башкы прокуратуранын, УКМКнын иликтөө иштерине тоскоол болуп атат. Анткени алар өлкөнүн чегинен чыгып кетишкен. Азыр башка өлкөлөрдө баш паанек алып жашап жүрүшөт. Ушул жагдай татаалдантып атат.

Аларды качырып ийген ошол эле күч түзүмдөрүнүн жагы да жаман болуп атат. Кээ бир таасирдүү саясий күчтөрдүн кийлигишүүсүнүн негизинде кээ бирин бошотуп ийишкен да. Маселен, кыргыз-өзбек маданий борборунун жетекчиси болуп турган Жалалиддин Салахиддиновду адегенде кармайт, анан кийин гана бошотуп ийип атпайбы. Ушундай нерселер маселенин чеилишине тоскоол болуп атат да.

“Азаттык”: Акыйкатчы институту коогалаңга байланыштуу өзүнүн отчетун жарыялаган эле. Анда сиздер коогалаңдын келип чыгышы, кесепеттери тууралуу да айттыңыздар эле. Анын кесепеттери кандай жоюлуп атат?

Акун: Эми коогалаңдын кесепеттеринин баары жоюлуш үчүн убакыт керек, көп жылдар керек. Бирок ошондой болсо да июнь окуясынан бери бир топ жакшы жылыштар болду. Мына канчалаган үйлөр, турак-жайлар, имараттар талкаланды эле. Ошонун баары мамлекет тарабынан калыбына келтирилип, жүздөгөн адамдар жаңы үйлөргө кирип, качып кеткендерден башка күнөөлүү делип аткандар кармалып, иш козголуп, иштери сотко өтүп, ушинтип жылыштар болуп атат. Бирок ушулардын баары ачык болбой, маалымат элге толук жетпей атат.

Канчалаган адамдар өлүп кетти, кыйласынын сөөгү табылбай атты эле, мына азыр кээ биринин сөөгү табылып атат четинен, каза болуп кеткендердин жакындарына жардам берилип атат. Кыскасы мамлекет колунан келгенин жасап атат.

Былтыр апрель айында, майда, июнда кырдаал курч болуп, кандуу окуялар болуп кетти. Үч ай, төрт ай мамлекетке кыйын болду. Мурдагы бийлик качып кеткенден кийин бийлик ого бетер талкаланды, акчанын баарын ташып кетишти, милиция кызматкерлеринин кыйласы сабалды. Ушундай кезде президент, премьер-министр, өкмөт мүчөсү болуп иштеш өтө оор. Ошондуктан коогалаңдын кесепетин тез эле жоюп жиберүү кыйын.

“Азаттык”: Укуктук жагдайлар кандай болуп атат? Буга чейин бир катар укук коргоочулар укук бузуулар болуп атканын айтып келишти эле, ошол эле тартип коргоо органдары тарабынан.

Акун: Июнь окуясы боюнча сот процесси убагында адвокаттарга болгон кысым жалпы Кыргызстанга эле эмес, дүйнөгө чейин билинди. Мына ушул бизди уятка калтырган иш болду. Анткени көз карандысыз адвокаттар өз пикирин айтат, өздөрү коргоп аткан адамдардын укугун талашат. Бул алардын иши. Анан ошол адвокаттарды коркутуп-үркүтүп, ушул жагынан дүйнөлүк коомчулукка уят болуп калдык. Укуктук талаада бул чоң укук бузуу деп эсептелинет. Адвокаттар көз карандысыз болушу керек, аларга тыш тараптан кысым көрсөтүүгө жол берилбеши керек. Бул мыйзамга сыйбаган нерсе.

Андан тышкары тергөө маселеси ойдогудай жүрбөй атат. Маселен “Санпа” окуясы боюнча кылмыш иши сотко өтүп атат, бирок тергөө сапаттуу болбой калган. Мына ошондуктан улам сот процесси жылышып, улам которулуп атат. Тергөөнүн сапаттуу жүрбөгөнү да бизде укуктук талаада жетишпестиктер бар экенин көрсөтүп турат.

Өзбек тектүүлөргө да кээ бир жерде көбүрөөк кысым көрсөтүлүп калып атат. Өкмөттүк уюмдар да ушундай кемчиликтерди көрсөтүү аркылуу мамлекетке көп жагынан жардам берип атышат. Бул биздин коом да. Коомдо ар кандай көз караштар бар. Ошонун баарына чыдамдуулук менен мамиле кабыл алыш керек.

“Азаттык”: Ош, Жалал-Абадда этностор аралык жагдай кандай болуп калды?

Акун: Этностор аралык абал жакшы жагына баратат. Бирок толук турукташып калды дегенге болбойт. Анткени азыр турукташа баштады. Мисалы, жаракат алган дене дароо эле айыкпайт да. Жара болот, карттанат, анан ириңден арылат. Мына азыр ушундай процесстен өтүп атабыз. Бул дагы көп жылдарды талап кылат. Ошондуктан ар бир кыргыз жараны, маалымат каражаттары, өкмөт, өкмөттүк эмес уюмдар туруктуулукту алып келүүгө аракет кылышыбыз керек.

“Азаттык”: Рахмат.

Mina Corp Атамбаевге жооп кайтарды

АКШнын “Манастагы” транзиттик борборуна күйүүчү май ташыган Mina Corp компаниясы Кыргызстандын премьер-министри Алмазбек Атамбаевдин Москвада жасаган билдирүүсүн айыптап чыкты. Кыргыз бийликтери ишинде коррупциялык схемаларды колдонгону үчүн күнөөлөп келген бул компания кыргыз өкмөт башчысынын Орусиядагы сөздөрүн бизнести басып алуу ниети катары баалаган.

Кыргызстандын аймагына Орусиядан авиакеросин алып келүү маселеси премьер-министр Алмазбек Атамбаевдин Владимир Путин менен 18-мартта Москвада өткөн сүйлөшүүлөрүнүн жуп башында эле көтөрүлгөн. Ал жолугушуунун орус өкмөтүнүн расмий сайты жарыялаган стенограммасында кыргыз премьер-министринин төмөнкүдөй сөздөрү келтирилет:

- Сиз билгендей, биз орусиялык авиакеросиндин реэкспортун токтотуучу биргелешкен ишкананы 15-февралга дейре уюштурууну убада кылганбыз. Он жылдай мындай реэкспорт биздеги авиабаза аркылуу жүргүзүлүп келинген жана буга мурдагы бийликтер аралашып кеткен.

Кыргызстандын өкмөт башчысы Алмазбек Атамбаев жана Орусиянын премьер-министри Владимир Путин, 27-декабрь, 2010-жыл
Бизде мындай биргелешкен ишкана 17-февралда түзүлдү. Кабыл алуу, өткөрүп берүү сыяктуу нерселер аягына чейин чыгарылды, маселе чечилди. АКШнын өкмөтү менен камсыздоонун 50 пайызын дал ушул биргелешкен ишканага берүү жагы макулдашылды. Бирок мен АКШнын Кыргызстандагы Убактылуу ишенимдүү өкүлү менен акыркы жолугушуумда биз эми экинчи бөлүк боюнча иштөөбүз керектигин айттым. Анткени биз ташууну “Мина” фирмасы жүргүзүүсүн каалабайбыз. Мунун артында, биздин маалымат боюнча, ошол эле Максим Бакиев турат.

Биз бул ташуулар да кыргыз өкмөтүнүн катышуусу менен жүргүзүлүүсүн талап кыларыбызды айттык. Биз балким дагы бир биргелешкен ишкана түзүүгө даярбыз. Бирок биз бул ташуулар да кыргыз өкмөтүнүн катышуусу менен жүргүзүлүүсүн кааларыбызды эскерттик.


Узакка созулган кайым айтыш

Кыргыз бийликтери менен Mina Corp компаниясынын ортосундагы кайым айтышуулар дээрлик бир жылга жакын убакыттан бери жүрүп келүүдө. Расмий Бишкек Дубайда катталган бул компания “Манастагы” мурдагы америкалык база, азыркы транзиттик борборду май менен жабдууда коррупциялык схемаларды колдонгонунун айынан Кыргызстан былтыр Орусия өлкөгө ипорттолуп жаткан күйүүчү майга кошумча салык киргизүүсүнө кириптер болду деп эсептейт.
Компаниянын Кыргызстандагы иши үзгүлтүккө учураган жок. Компания АКШнын транзиттик борборун мурдагыдай эле “жүз пайыз” камсыздоодо.


Компанияны Кыргызстандагы таза эмес иштери үчүн президент Роза Отунбаева да айыптап, маселе анын АКШ жетекчилиги менен сүйлөшүүлөрү учурунда да көтөрүлгөн. Mina Corp болсо кыргыз тараптын дооматтарын каралоо катары мүнөздөп келүүдө. Компаниянын соңку билдирүүсүнө караганда, алар премьер-министр Алмазбек Атамбаевдин Москвадагы сөздөрүн да мына ушундай маанайда кабыл алгандай.

Mina Corp компаниясынын расмий өкүлү Жон Лав (John Lough) “Азаттыкка” буларды айтты:

- Бул - Mina Corp компаниясынын бизнесин ээлеп алуу боюнча бир нече айдан бери жүрүп жаткан өнөктүктүн уландысы. Ал апрелдеги ыңкылаптын артынан дароо эле Убактылуу өкмөт тарабынан башталган, эми коалициялык өкмөт тарабынан улантылууда. Премьер- министр Алмазбек Атамбаев Москвада Mina Corp компаниясынын артында Максим Бакиев турат деп ырастады. Бул толугу менен жалган. Өкмөт бул ырастоосу боюнча эч бир далилди, эч бир формада бере элек. Биздин көз-карашыбызда, кыргыз өкмөтү чет өлкөлүк инвестицияны коргоо, АКШ өкмөтүнүн “Манас” транзиттик борборун камсыздап жаткан контрактторлорунун ишине кийлигишпөө боюнча милдеттемелерин бузуп жатат.

Ал эми премьер-министрдин кеңешчиси Фарид Ниязов Mina Corp компаниясынын Алмазбек Атамбаевдин дарегине айткан дооматтары боюнча “Азаттыкка” мындай пикирин билдирди:

- Кандай комментарийлешсе, ошондой комментарийлешсин. Бул алардын укугу. Атамбаев "биз бул компаниялар (Mina Corp жана Red Star) май ташууну улантуусун каалабайбыз, анткени аларды ачык-айкын иштейт деп эсептебейбиз жана алар Максим Бакиев менен байланышта тургандыгы боюнча көп маалыматтар бар" деп айткан.

Mina Corp компаниясынын иши боюнча Кыргызстанда прокуратура органдары тарабынан кылмыш иши козголгону белгилүү, бирок тергөө жыйынтыктала элек.

Иш уланууда

Бишкектик талдоочу Кубанычбек Өмүралиевдин пикиринде, мына ушул жагдай да кыргыз тараптын далили жок деген сөздөрдүн чыгышын шарттоодо:

- Ал мурунку үй-бүлө менен канчалык деңгээлде байланышта болуп, канча акча төлөгөнү далилденбей жатпайбы. Экинчи жагы, мына бир жылга жакындап келе жатат, биздин тартип коргоо органдары ак же көк деп, же мындай зыян келтирди айта алышпай жатпайбы.

Ал эми Mina Corp өзүнүн ак экендигин азыркыга чейин АКШ Конгрессинин иликтөөсү менен негиздеп келүүдө.

АКШ Конгресси сегиз айга созулган иликтөөсүнүн жыйынтыгын былтыр декабрда жарыялап, анда "Манас" транзиттик борборун май менен жабдыган эки компания көз боёмочулукка барганы, бирок ал компаниялардын Бакиев режими менен каржылык байланышта турганы боюнча ишенимдүү далилдер табылган эместиги айтылган.
Биз балким дагы бир биргелешкен ишкана түзүүгө даярбыз. Бирок биз бул ташуулар да кыргыз өкмөтүнүн катышуусу менен жүргүзүлүүсүн кааларыбызды эскерттик.
Алмазбек Атамбаев.


Айтор эки тараптын кайым айтышуусу али уланып жатканы менен Mina Corp компаниясынын өкүлү Жон Лав (John Lough) “Азаттыкка” курган маегинде ырастагандай, компаниянын Кыргызстандагы иши үзгүлтүккө учураган жок. Компания АКШнын транзиттик борборун мурдагыдай эле “жүз пайыз” камсыздоодо. Ал АКШ өкмөтүнөн, тактап айтканда Коргоо министрлигинен бир жылга эсептелген акыркы контрактты былтыр ноябрда алган жана анда келишимди кийинки жылга узартуу мүмкүнчүлүгү каралган.

Кыргыз тарап болсо эми АКШ өкмөтү менен жетишилген макулдашууга ылайык, транзиттик борбордун майга болгон муктаждыгынын кеминде 50 пайызга чейинкисин кыргыз-орус биргелешкен ишканасы камсыздоосуна жетишүүнү көздөөдө. Кыргыз бийлиги бул долбоорду транзиттик борборго май сатуудан түшкөн кирешени бюджетке буруу аракети катары мүнөздөөдө. Өкмөт өкүлдөрүнүн ырастоосунда, мындан бюджетке жылына 50-60 миллион доллардын тегерегинде каражат түшөт.

Маселенин артынан маселе чыгып...

“Газпром Нефть Аэро Кыргызстан” деп аталган биргелешкен ишкана Бишкекте катталды. Анын 51 пайызына Орусиянын “Газпром Нефть Аэро” компаниясы, 49 пайызына Кыргызстандан “Манас май кую комплекси” мамлекеттик ишканасы ээлик кылат.

"Манас май кую комплекси” мамлекеттик ишканасынын баш директору Максат Шариповдун “Азаттыкка” айтканына караганда, биргелешкен ишкана али Орусиядан уруксат кагаздарын ала элек болгондуктан, Кыргызстан аймагына май алып кире элек. Ал эми “Манас” транзиттик борборун камсыздаганга чейин кыргыз-америкалык келишим Жогорку Кеңеште ратификацияланып, анын артынан коммерциялык келишим да түзүлүүсү зарыл:

- Жогорку Кеңеште чечип бергенден кийин биз Американын өкүлдөрүн чакырып, чогуу келишим түзүү керек. Ошол келишимде баары жазылат. Андан кийин гана биргелешкен ишкана транзиттик борборго май сатууга мүмкүнчүлүк алат. Бүгүнкү күндө андай контракт жок болгондуктан май алып келген күндө деле сата албайт.

Максат Шарипов “Азаттыкка” курган маегинде кошумчалагандай, “Манас” транзиттик борборунун күйүүчү майга болгон жылдык муктаждыгынын 50 пайызы болжол менен 160-190 миң тонна. Бирок биргелешкен ишкана алгачкы мөөнөттөрдө 50 пайыздык чекти камсыздай албоосу мүмкүн:

- Себеби бизде күйүүчү май сактоочу кампаларыбыз өтө кичинекей. Ошондуктан бир-эки айдын ичинде биз башка мунай базаларын ижарага алышыбыз керек. Ушундан кийин гана, экинчи, үчүнчү айларда барып гана 50 пайызды сатканга даяр болушубуз мүмкүн.

“Манас” транзиттик борборун май менен камсыздоодо үлүштү бөлүшүү маселеси аягына чейин чечилгенден кийин да дагы бир маселе кала берүүдө. Бул - транзиттик келип жаткан күйүүчү майдан салык алуу маселеси. Жакында парламенттеги оппозициялык фракциялар бул боюнча атайын мыйзам долбоорун киргизгенде, өкмөт жана АКШ элчилиги мындай шарт Транзиттик борбор боюнча 2009-жылкы келишимде каралбагандыгын эскертишкен.

Журналисттин өлүмүнө байланыштуу иш тергелип бүттү

Геннадий Павлюк

Казакстанда кыргызстандык журналист Геннадий Павлюктун өлүмүнө байланыштуу кылмыш ишти тергөө аяктады.

Казакстанда киши колдуу болгон кыргызстандык журналист Геннадий Павлюктун өлүмүнө байланыштуу тергөөнүн корутундусу менен маркумдун жакындары таанышып келишти. Маркумдун жесири Ольга Колосованын айтымында, тергөөдө Павлюкту баалуу таштар, акча катылган сейфти ачып берүү, анын кодун айттыруу максатында Казакстанга уурдап кеткендиги тууралуу жоромол көрсөтүлгөн.

Колосова тергөөнүн мындай тыянактарына макул эмес жана ал күйөөсүн "журналисттик ишмердүүлүгү үчүн өлтүрүп кетти" деген жоромолдорго көбүрөөк ишенет.

- Бул иш боюнча кармалгандарга далилдер көп. Тергөөчүлөр "айыпталып жаткандар эч нерсе айтпай жатат" дешет. Ошондуктан алар сейфке байланыштуу жоромолду ойлоп таап, ушуга байлап жатышат. Эми бул иш сотко өтөт. Азыр тергөөнүн жыйынтыктары менен таанышуу үчүн Генанын (Геннадий Павлюк - ред.) баласы кетти. Албетте сейф боюнча айткандары болбогон кеп. Бул жерде баары эле билип турат, бул мүмкүн эмес экенин. Ал эми саясий буйрутма деген тыянак дээрлик чоң айып. Азыр бул иш боюнча кармалып тургандардын адвокаттары күчтүү. Албетте бул абдан жагымсыз жана өкүнүчтүү көрүнүш.

Павлюктун жакындарынын адвокаты, медиа эксперт Акмат Алагушев жакын арада тергөөнүн жыйынтыктары менен таанышуу үчүн Казакстанга барарын билдирди. Ал буга чейин тергөө корутундусу менен оозеки түрдө таанышып кайткан.

- Биз деле тергөөчүлөр менен сүйлөштүк. Алар "айыптоочулар көрсөтмө берүүдөн баш тартып атышат, аны кантип жазабыз" деп атышат. Эки мамлекеттин ортосунда кандай болуп кетет, эмне болот деген деле ойлору болсо керек.

Казакстандын Ички иштер министрлиги бул маалыматты азырынча тастыктай элек. Министрликтин маалымат катчысы Куанышбек Жуманов бул боюнча маалымат жоктугун кабарлады.

- Азырынча бул боюнча эч нерсе айта албайм. Ушул күндөрү майрам болуп, иш күн эмес. Муну мен тиешелүү бөлүмдөрдөн сурап, тактап берейин.

Жообунан суроосу көп иш

Ибрагим Рустамбек аттуу лакап ат менен белгилүү болгон Геннадий Павлюктун денеси 2009-жылы 16-декабрда Алматыдагы Фурманов атындагы көчөдө орун алган көп кабаттуу үйлөрдүн алдынан табылган.

Журналист алтынчы кабаттан буту-колу байланган абалда ыргытылганы айтылып, кабыргалары сынып, мээси чайкалган Геннадий Павлюк ооруканада эсине келе албай жатып үзүлгөн.

Ушул үйдүн алтынчы кабатынан журналистти ыргытып жиберишкен.
Көп өтпөй, ошол эле жылы 29-декабрда Казакстандын КТК телеканалы Геннадий Павлюктун өлүмүнө Кыргызстандын коопсуздук кызматынын офицерлеринин тиешеси бар деген маалыматты айтып чыгышкан. Ошол эле замат Кыргызстандын күч кызматы бул маалыматтарды жокко чыгарган болчу. Кийин Казакстандын прокуратурасы журналистти өлтүргөн деп шектелген кыргызстандык жаран Алдаяр Исманкуловдун үстүнөн сот болорун жарыя кылган.

14-январда Венада журналисттердин суроолоруна жооп берип жатып, Казакстандын ЕККУдагы өкүлү Адил Ахметов да журналисттин өлүмү саясий буйрутманын натыйжасы экенин айтканы бар.

- Павлюктун өлүмү - саясий буйрутма өлүм. Журналист өзүнүн ишин гана жасап жүргөн. Кылмышка тиешелүү кыргызстандык жарандар кармалып, камакта. Албетте чаралар көрүлөт.

Найза учунда, бычак кырында

“Ата Мекен” партиясынын лидери, депутат Өмүрбек Текебаев Геннадий Павлюк мурдагы бийликтин буйрутмасынын курмандыгы болгон деп эсептейт.

Өмүрбек Текебаев көрсөтмө берип чыккандан кийин журналисттердин суроолоруна жооп берүүдө. 25-март, 2010-жыл
- Павлюкту өлтүрүү саясий мотивде болгону айдан ачык. Казак тергөөчүлөрүндө албетте муну тастыктаган материалдар болбогон чыгар. Бул жерде Казакстан менен Кыргызстандын коопсуздук кызматтары жакшы иштешпей жатат деп эсептейм. Павлюктун артынан аңдыган, аны уккан, анын Казакстанга барганына чейин коопсуздук кызматынын кызматкерлери көзөмөлдөп турганы маалым. Бул казак тергөөчүлөргө маалымат жетпегенинен кабар берет. Ал эми колго түшкөн адамдар албетте саясий буйрукту аткарганын моюнга албай жатышат. Буга өзгөчө кыргыз коопсуздук комитети жардам бериш керек.

Журналист менен жакын мамиледеги саясатчылар жана кесиптештери журналист өз кесибине байланыштуу киши колдуу болгонун, анткени анын мурдагы бийлик учурунда оппозициялык маанайдагы ири медиа долбоор ачуу пландары бар болгонун айтып чыгышкан.

Укук коргоочулар бул окуяны сөз эркиндигин кысуу жана бийликтин саясатын ачык-айкын сындаган адамдарга сес көрсөтүү катары баалашкан. Ал эми маркумдун жесири Павлюкту өлтүргөндөр эле эмес, ага буйрук бергендер да камалып, жооп бериш керек деген пикирден кайтпай келет.

Жумабаев: Азыркы бийликте үлгү көрсөтчү эч ким жок

Стратегиялык тармактардын улам бири Орусиянын колуна өтүп атканы тууралуу “Азаттыктын” суроолоруна “Ноттингэм” университетинин бизнес мектебинин бүтүрүүчүсү, эксперт Акылбек Жумабаев жооп берди.

“Азаттык”: Учурда экономиканын диверсификацияланышы жаатында сөздөр көп болуп атат. Маселен, соңку кездери Кыргызстан күйүүчү май жагынан Орусияга 90 пайызга чейин көз каранды, анын башкача жолдорун да караштырып, күйүүчү майды башка жактан да алып келүү керек деген маселе келип чыкты. Жакында эле “Кыргызгаздын” 75 пайыз акциясын Орусияга берүү маселеси да көтөрүлдү. Кандай дейсиз, ушул экономикалык көз карандылык саясий курал катары колдонулуп кетпейби?

Акылбек Жумабаев: Албетте кийин ар кандай иштер болуп кетиши мүмкүн. Бирок башка жагын карасак, биздин тегерегибизде Орусиядан биз алып аткандай көлөмдөгү күйүүчү майларды алчу өнөктөштөрүбүз жок. Ошондуктан биз баары бир Орусиядан алып аткан майды, жакынкы келечекте кайра эле Орусиядан ала беребиз деп ойлойм.

“Кыргызгаз” мекемесинин 75 пайызын Орусияга берүүнүн тууралыгын айта турган болсок, менимче ал туура эле чечим. Себеби Орусия кошо ээлик кылган компанияда албетте алар менен Кыргызстандын өкүлдөрү чогуу көз салып, карашат да. Мурдагыдай ким бийликте болсо, кимдин муштуму чоң болсо ошол келип алып минип атты, ары-бери чапкылай бербейт. Кандай кылам десе ошондой кылып, бардыгын тоноп, уурдай бергенге мүмкүнчүлүк болбой калат.

Ошондуктан эгерде Орусия менен Кыргызстандын ортосундагы чогуу ишкана боло турган болсо, анын да өзүнчө туура жактары бар Кыргызстан үчүн.

“Азаттык”: Бирок “Орусия кош айдоонун алдында же кайсы бир учурларда күйүүчү майларга кайрадан кошумча төлөмдөрдү кошуп, өзүнүн талаптарын, шарттарын койо баштайт” деген пикирлер да айтылып жүрөт. Эми “Кыргызгазды” колго алуу менен газдын кулагын бурап туруп, башка бир талап койсо кандай болот?

А.Жумабаев: Биринчиден, баягы кыргызды башкарып аткан бийликтер, ким келип бийликте турса да илгертеден бери Орусиянын өкмөтүн алдап келатышат. Ошондуктан албетте аларда да бизге ишенбөөчүлүк кылууга акысы бар. Бүгүнкү күнгө чейин эгерде мамлекет ошондой деп кол койгон болсо, өзүнүн берген убадасын аткарыш керек. Ошол себептүү азыр “Дастанды” алабыз деп аткан болсо, бардык жагын тактап, тууралап, бардык шарттарын келишип, кимге канча акча тиешелүү болот, кимдин кандай катышы болот, ошолордун бардыгын сууну кече электе тактап туруп бериш керек.

“Азаттык”: Бирок экономикалык тармакты бир эле мамлекеттин колуна, болгондо да ошо мамлекеттик ишканаларына берүү канчалык деңгээлде туура? Дүйнө бир гана Орусиядан турбайт да?

А.Жумабаев: Бүгүнкү күнү эгер биздин мамлекет “жок, ушул “Дастанды” биз андан да чоңураак суммага сатабыз, же болбосо бул жерде анын пайдасы мамлекетке, элге мындан да көбүрөөк өлчөмдө тийчү долбоорлор бар” деп, башкалар да келип сынакка катыша турган болсо, анда албетте “соодада достук жок” деген макалдай, ким бизге пайдалуу шарттарды берсе, ошолорго сатышыбыз керек. Албетте өкмөт өзүнүн катышын да бир аз калтырышы керек ошол ишканада. Анткени бул орчундуу, стратегиялык объект болуп саналат.

“Азаттык”: Эмне себептен кыргыз бийлиги стратегиялык өнөктөш деп, экономикалык жаатта негизинен Орусия менен гана кызматташууга басым жасайт?

А.Жумабаев: Биринчиден, менимче бул тарыхый жактан түзүлүп калган абал ушундай. Экинчиден, биздин өкмөттөгү менеджерлердин жеткен акылы эле ушул болсо керек.

“Азаттык”: Мен дагы бир маселени айтар элем. Европа өлкөлөрү Орусиядан газ болобу, кара май болобу рыноктук баада эле алып, кадимкидей эле өз саясатын жүргүзүп атышат. Кыргыз өлкөсү эмне себептен “кошумча төлөмдөрдү алып койгула” деп соодалашууга барбастан, рыноктук алакага өтө албай атат?

А.Жумабаев: Менин оюмча бүгүнкү күнү Кыргызстан тизесинен туруп, түздөнүп, ийнин да түздөп, эл катары башка коңшулар менен кол алышып, тең ата сүйлөшкөнгө, жаңы турмуш баштаганга убакыт келген эле да эбак. Ошондуктан биздин баягы эле бийликке келген адамдарыбыз ушуну оңдошу керек эле. Себеп дегенде алардын колунда азыр элдин үмүтү, ишеними турат да. Ошону булар акташы керек эле.

Акаевдин убагындагы өкмөттөр биздин ишенимди акташ керек болчу, Бакиев ыңкылап жасап келген соң ал да ошону акташ керек болчу. Бакиевдер беш жыл бою акча топтоп, канча элдин көз жашына калып, мына кийин мамлекеттен качып кетүүгө аргасыз болушту. Алар кеткенден кийин жаңы бийлик ошону оңдоого аракет кылышы керек эле. Бирок, тилекке каршы, азырынча ошого үлгү көрсөткөн эч ким деле боло элек.

“Азаттык”: Рахмат.

Турсунбеков: Коалиция иштей берет деген үмүт бар

Чыныбай Турсунбеков

Социал-демократтар фракциясынын лидери Чыныбай Турсунбеков “Азаттыкка” коалициядагы азыркы жагдай туурасында айтып берди.

“Азаттык”: “Ата Журт” фракциясынын коалициядан чыгууга даярбыз деген 19 депутаты койгон талаптар аткарылдыбы? Себеби ал талаптарды аткаруу мөөнөтү бүгүн бүтүп атат.

Чыныбай Турсунбеков: Сиздер билесиздер, биз өткөн аптанын аягында шайлоочулар менен жолугушуу үчүн тарап кеткенбиз. Бирок ошого карабастан ошол мезгилде “Ата Журттун” лидери Камчыбек Ташиев тарабынан 10 пункттан турган сунуш берилген экен. Ошонун алдында биз жалпы коалициялык көпчүлүктүн жыйынында Коалициялык кеңеш түзүү маселесин караганбыз. Бул маселелердин бардыгын бүгүн-эртең Коалициялык кеңеш карап, анан мыйзам чегинде айтылган маселелерге жоопторду табат деп ишенип турабыз.

“Азаттык”: “Ата Журт” фракциясы койгон талаптардын ичинде, республикалык мааниге ээ шаарлардын мэрлерин 4 айдын ичинде шайлоо аркылуу тандоо, эгер премьер-министр президенттик шайлоого катышуу ниети болсо, кызматынан кетүүсү керектиги айтылган экен. Буларды аткарууга мүмкүнбү?

Турсунбеков: Бул маселелер Жогорку Кеңештин укугунда, парламент чече турган нерселер. Ошондуктан жеке эле коалициялык көпчүлүк эмес, ал парламенттин жалпы отурумунда карала турган мыйзамдар болушу керек. Ал мыйзамдар азырынча бизге түшө элек. Түшкөндө бул маселелерди мыйзамдын негизинде карап, кайсы жерде шайоо өткөрүш керек, кайсы жерде шаардык кеңештин шайлоосу менен тандаш керек деген нерселер чечилет.

Ал эми “Ата Журт” койгон калган маселелердин бир тобун, 7-апрелде, июнда набыт болгондор сыяктуу маселелер боюнча ансыз деле башынан бери биз иштеп келатабыз. Бул боюнча ыңкылапка катышкан партиялардын милдети да, кызыкчылыгы да бар. Булар негизинен аткарыла турган маселелер. Мэр, премьер боюнча сунуштарды биз мыйзамдын чегинде гана чече алабыз.

“Азаттык”: Алардын кеңири коалиция түзүү керектиги тууралуу сунушу кандай болот?

Турсунбеков:
Бул боюнча мен дайыма айтып келатам. Биз КСДП башынан эле дайыма башкаларга да ачык бололу деп башынан сунуш кылганбыз. Керек болсо биз коалициялык өкмөт түзүү аракети учурунда парламенттин сыртында калган партиялардын айрым өкүлдөрүн да өкмөткө чакырганбыз. Тилекке каршы акыркы коалиция түзүлүп атканда дал ушул биздин көпчүлүктөгү башка эки партиянын сунуштары боюнча башкаларды тартуу ойлорубуз ишке ашпай калган.

Негизи эле дал ушул “Ата Журт” партиясынын өзүнүн талабы менен башка, сырттагы партиялардан өкмөткө кирүү укугу алынып, ушундай пункт киргизилген. Ошондуктан бул боюнча бизде каршы боло турчу негиз жок. Тескерисинче бул позицияны “Ата Журт” өзү ич-ара тактап, анан айтышы керек.

“Азаттык”: Буга чейин премьер-министр Алмазбек Атамбаев да айтты эле, “бул он пункттан турган сунуштар аткарылбай турчу сунуштар эмес, эгер сөз жүзүндөгү сунуштар болбосо” деп. “Ата Журт” фракциясынан сөз жүзүндөгү талаптар болгон жокпу?

Турсунбеков:
Эми ал талаптарды Камчыбек Ташиев өзү билет болуш керек, кимге айтканын. Жалпы биздин депутаттардын баарына оозеки түрдө жетип аткан айрым сунуштар бар. Бирок аны мобундай болду деп айтууга колубузда документ да жок, негиз да жок.

“Азаттык”: Мындай учурда сизде “коалиция ушул курамында ишин уланта берет” деп айтканга негиз барбы?

Турсунбеков: Азыркы кырдаал коалиция иштейт деп айтканга толук үмүт берет. Маселенин бардыгы “Ата Журттун” ички маселелерине байланыштуу деп эсептейм.

“Азаттык”: Рахмат.

Саматов: Дыйкан чиновникке көз каранды болбош керек

Айыл-чарба техникалары менен камсыздоо жаатында адистешкен “Farmoni Company” ишканасынын директору Манас Саматов жазгы талаа жумуштары боюнча суроолорго жооп берди.

“Азаттык: ”Алдыда кош айдоо турат. Кош айдоо жакындап калганда эле күйүүчү май, айыл-чарба техникалары сыяктуу маселелер чыгып калат. Сиздин баамыңызда, быйылкы жер айдоого даярдыктар кандай?

Манас Саматов: Рахмат. Бүгүн майрам күнү экен, алды менен жалпы эли-журтту Нооруз майрамы менен куттуктап кетейин.

Кош айдоо дыйканчылыктын өзөгү, негизги талаа операциясы болуп эсептелинет. Ошондуктан мен инженер катары кош айдоонун сырын айтып кетейин. Соконун ар бир тишине трактордун 25 ат күчү туура келет. Ошондо мисалы үч тиштүү соко менен айдай турган болсок, трактордун күчү 75 ат күчү болушу керек. Буга кошмча дагы 25 пайыз ат күчү запаста турушу керек. Ошондуктан үч тиштүү сокону иштетиш үчүн биз 100 ат күчүнө ээ болгон тракторду колдонушубуз керек. Ошондо гана биз жанагы кошту, жер айдоону толук кандуу аткарсак болот. Себеби сапаттуу айдоонун өзү, дыйканчылыктын келечегин, түшүмдүн келечегин чечип коёт. Бул биринчи көз караш техникалык жактан.

Экинчиден, техника менен камсыз кылууда бизде система жок болуп атат. Дүйнө жүзүндө, бардык өлкөлөрдө бай болсун, кедей болсун жакшы бир сыноодон өткөн система бар. Бул лизинг (кийин сатып алуу шарттары каралган узак мөөнөттүү ижара системасы) системасы. Бирок тилекке каршы бизде 2002-жылы кабыл алынган лизинг жөнүндөгү мыйзам чийки болуп атат. Ошондуктан бизде лизинг менен иштейли деген ниети бар банктарда деле бул мүмкүнчүлүк болбой жатат. Анткени мыйзам чийки. Алар лизинг менен иштегенде келген техниканын үстүнө кошумча нарк салыгы, төлөмдөр кошулуп отуруп өтө кымбаттап кетет. Бул жөнүндө биз көптөн бери айтып келатабыз. Бул боюнча Жогорку Кеңеште чечкиндүү аракеттер жасалса, оңой эле бүтө турган иш.

Анан жалпы эле айыл-чарбасын менин көз карашымда, мамлекеттик чиновниктерден көз карандысыз абалга жеткирип, бөлүп, өз алдынча жүрүп кете турган даражага алып келүү керек болуп турат. Ушундай мезгил келип калды азыр. Мамлекет тарабынан болгон колдоолорду банктар аркылуу жасоо керек. Мындайча айтканда эч кандай чиновниктин катышуусусуз, аларга көз каранды болбой, дыйкандар банктар менен гана мамиле жасаганда гана өнүгүп кетет. Бүтүн дүйнөдө ушундай. Чиновник менен дыйкандын бетме-бет алакаларын кыскартуу керек.

“Азаттык”: Дыйкандарды арзан күйүүчү май менен камсыз кылуу маселесинде да талаш-тартыштар боло калат. Эмнеге мындай, дыйкандар күйүүчү майды рыноктук баада сатып ала алышпайбы? Дыйкандарга ушундай жол менен жардам берүү канчалык деңгээлде эффективдүү?

Манас Саматов: Бул жерде кандайдыр бир коррупциялык схемалардын бар болгонунан келип чыгып аткан, кандайдыр бир баш айландыруучу сөз десем болот. Мунун артында көптөгөн көз боёмочулуктар бар. Түпкүрүндө бул эң жөнөкөй маселе.

Күйүүчү май дыйкан болсун, таксист болсун же башка тармактагы адамдар болсун, баары үчүн арзандатуу аракети болушу керек өкмөт тарабынан. Анүчүн ошол күйүүчү май ташыгандарга эркин атаандашуу шарттарын түзүү сыяктуу иштерди жасоо керек. Буларды бөлүп, дыйканга гана арзан, жеңилдетилген күйүүчү май беребиз дегендин өзү бул болбогон сөз. Себеби бизде 300 000ден ашык фермерлер бар. Аларга 40 000 тонна майды адилеттүү бөлүштүрүп бериштин өзү мүмкүн эмес. Бул чиновниктердин эле бөлүштүрүүдөн бирдеме жасап, бөйрөктөн шыйрак жасоого болгон аракети.

“Азаттык”: Рахмат маегиңизге.

Кылымдар талкуусу: мусулман менен музыка

Cуфий мусулмандын диний жөрөлгөлөрү бий менен коштолот.

Исламга ыктаган ырчылардын көбөйүшү – дин менен музыканын байланышы тууралуу кылымдар бою уланып келаткан талкууну кызытууда.

Мехрубон Равшанды "Тажикстандагы Кэт Стивен" деп аташат. 30 жаштагы ырчы жигит тажик коомунда өтө таанымал.

Равшан исламга берилгенден кийин анын ырларынын мазмуну дагы өзгөрүп, эми жалаң гана мусулмандык диний ырларды аткарат.

Ырчылардын ислам динине ыкташы алардын кесибине дагы таасирин тийгизбей койбойт.

Маселен британиялык белгилүү ырчы - Кэт Стивенс (Cat Stevens). Тээ 1979-жылы Кэт Стивенс (төрөлгөндөгү ысымы жана тегаты - Стивен Деметр Гиоргиу, англисче - Steven Demetre Georgiou, ата-теги кипрдик гректерден болгон) чыгармачылыгы гүлдөп, музыкалык альбомдору 60 миллион нускага чейин жетип сатылып турган маалда исламды кабыл алып, ысымын Юсуф Ислам деп өзгөртүп, чыгармачылыгын дагы жаңы нукка бурат.



Бул тасмада Кэт Стивенс "Тынчтык поюзу" (Peace Train) ырын аткарып жатканы чагылдырылган (1976-жыл). Булак: YouTube.



Музыка Куранга каршыбы?

Тажикстандык Равшан сыяктуу динге оогон ырчылардын көбөйүшү – кылымдар бою келаткан Куран менен музыканын ортосундагы талкууну кызытат. Албетте, ислам дагы замандын чакырыгына жараша өзгөрүүлөргө дуушар болуп жатканын эстен чыгарбоо зарыл.

Оли Рейтов (Ole Reitov) эл аралык музыканттардын «Freemuse» уюмунун жетекчилеринин бири Ислам менен музыкага карата көз караштардын түрдүүлүгүн мындайча түшүндүрөт:

- Эгерде глобалдык алкакта карасак, "Ислам менен музыканын ортосунда эч кандай талаш-тартыш жараткан маселе жок" деген ишенимдеги музыканттардын тобу бар. Башка бир топ – айрымдар аларды радикалдар же фундаменталисттер деп дагы аташат, "музыка менен Исламдын ортосунда такыр келишпей турган маселе бар" дешет. Ал тургай андайлар Ислам бар жерде музыкага орун жок, ага тыюу салуу керек дешет. Мындай ачакей түшүнүктөрдүн келип чыгышы Куранды туура эмес түшүнгөндүктөн болууда. Куранда бул тууралуу эч нерсе айтылбайт да...

Замандын ыргагы менен жашаган дүйнөдөгү көпчүлүк мусулмандар түрдүү жанрдагы музыканы угушат, бир гана «жазылбаган эреже» - ыр исламдагы моралдык баалуулуктарга шек келтирбесе эле болду.

Учурдагы уламалар Куран менен музыка тууралуу талкууда арабча «ниййа(тун)», кыргызча «ниет» деген сөздү баса белгилеп, мусулмандардын руханий дөөлөттөрүндө музыканын дагы орду бардыгын моюнга алышат.

Аны менен катар эле азыркы жаралган ырлар, айрыкча адамдын ышкысын козгогон мүнөздөгү ырларды чектөө зарылдыгын айтышат.

Исламдын тарыхына кайрылсак, суфийлердин (сопулардын) диний жөрөлгөлөрү музыка менен бийге бай экендигин эч ким танбайт.

Ошол эле учурда өткөн кылым соңунда жарык көргөн иорданиялык аалым Мухаммед Насир ад-Дин ал-Албанинин (Muhammad Nasir ad-din аl-Albani) «Музыкалык аспаптарга тыюу» деген китебинде музыка адеп-ахлакка тескери таасир тийгизе турган фактор катары айтылат.

Исламдын ичиндеги фундаменталисттер, маселен, Ооганстандагы талиптер, музыканын бардык түрүнө тыюу салат.

Жакшы мусулман ким?

Баяныбыздын башында сөз кылынган тажикстандык Равшан Ислам динине баш-оту менен берилгенден кийин өз чыгармачылыгын жаңы нукка өзгөрткөндөрдүн бири.

- Мен ырчылыкты таштайын деп жатам. Анын себеби – ырчылар той-топурда ырдаганда жетиштүү урмат-сый деле көрбөйт. Мен эми бир коштошуу концертин берсем, анан жалаң гана диний ырларды аткара баштайм. Эми баары Кудайдын колунда деңизчи, - деген Равшан элге таанылган мурдагы ырларын Меккеге зыяратка барып келгенден кийин аткарбай калган.

Ал эми тажик музыка иликтөөчүсү Махбуб Ганжали кээ бир өнөрпоздор ислам жөнүндө ырдоого "материалдык кызыкчылыктан улам эле" өтүп жатат деген пикирде:

- Биздин ырчылар учурдагы турмуштун өтө кызуу көрүнүштөрүн ырдоого аракеттенет жана алардын айрымдары андан акча жасашат. Мындан мурда жумушсуздук көкөй кескен көйгөй болгондуктан, анда көп ырлар жаралган эле. Эми Алла менен Мухаммед пайгамбар зор мааниге ээ болуп, толгон-токой жаңы ырлар чыкканын көрүп жатабыз.

Равшан сыяктуу тажик ырчылары диний ырлары менен күйөрмандардын сүймөнчүлүгүнө ээ болуп жатса, дүйнөнүн айрым мусулман өлкөлөрүндө андай өнөрпоздор кысымга кабылууда.

Малайзияда Ирандын Боб Диланы (Bob Dylan) атыккан Мохсен Намжунун (Mohsen Namjoo) концертине «Ислам менен ыйык Курандын беделин түшүргөн» деген кине менен тыюу салынган. Сауд Аравиясы, Иран сыяктуу бир катар мусулман өлкөлөрүндө рок музыкасын ойногон топторду жертөлөлөрдө жашыруун гана угууга болот.

Учурда Кыргызстанда шоу-бизнес дүркүрөп өнүгүп, түрдүү жанрдагы музыка жаратуучулар, аткаруучулар көбөйдү.




Бул видео тасмада кыргыз ырчысы Темир Назаров мусулмандардын кудайы Аллага арналган ырын аткарууда. Булак: YouTube. Жарыяланган датасы - 2009-жылдын 29-августу.

«Миң кыял» музыкалык радиосунун жетекчиси Тынчтыкбек Кожобеков кыргыз ырчыларында, алардын чыгармачылыгында исламдын таасириндеги жаңы багыт калыптанып жатканын байкоого болоорун айтат:

- Ислам дининин таасири менен дааваттарга чыккан ырчылар дагы бар. Акындык өнөрдү аркалап, мусулманчылыкты көбүрөөк сактаган ырчыларыбыз бар.

Эстрадада жүрүп, динден таасир алып, бирок дин менен чыгармачылыгын өзүнчө алып жүргөн ырчыларыбыз бар.

Анан ырчыларбыздын көпчүлүгү намаз окууга белсенип жүрүшөт. Арасында намаз окуп кеткендери, андан кийин ырчылыгы калып калгандары дагы бар.

Жалпы эле мусулман дүйнөсүндө өз башатын кайра таануу жүрүмү (жараяны) орун алып жатканы жалпыга маалим.

Кантсе дагы «Жакшы мусулман болуу эмнени түшүндүрөт?» деген суроону музыкага карата байланыштырган талаш-тартыштын учугу узара берчүдөй.

Лаубш: Кыргызстанга көп багыттуу саясат зарыл

Германиянын Бонн шаарындагы “Евразиялык өткөөл учурду иликтөө” бейөкмөт уюмунун жетекчиси Михаил Лаубш мырза Кыргызстандын тышкы саясатына байланыштуу “Азаттык” менен ой бөлүштү.

“Азаттык”: Бүгүнкү турмуш чындыгын көздө тутсак, Кыргызстан көп багыттуу тышкы саясат жүргүзө алабы?

Михаил Лаубш: Бул албетте, абдан татаал маселе. Өлкө тышкы саясатты өзүнүн кызыкчылыктарына жана чөлкөмдүк кызыкчылыктарга жетишүү максатында жүргүзүшү керек. Мисал үчүн Казакстанды алсак, бул өлкө абдан натыйжалуу жана өз кызыкчылыгына жооп берген көп багыттуу тышкы саясатты жүргүзүп жатат.

Борбор Азиядагы эң демократиячыл Кыргызстан көп багыттуу тышкы саясат жүргүзүү маселеси боюнча Казакстандан үлгү алса болот деген ойдомун. Бирок азыркы маалда Кыргызстанда туруксуздук орун алууда. Өлкө келе жаткан президенттик шайлоого дагы камылга көрүшү керек. Кыргызстан мындан ары кандай өнүгөөрү азырынча белгисиз, бирок азыркы маалдагы жарайанды карасак, Орусия Кыргызстанга өз таасирин ого бетер күчөтүп жаткандай. Кыргызстан дал ушул мезгилде көп багыттуу гана тышкы саясат жүргүзүшү керек деген ойдомун. Орусия мамлекеттин артыкчылыктуу багыттагы өлкөсү болсо мейли, бирок расмий Бишкек Европа Биримдиги жана АКШ менен дагы жакшы мамилелерди ала жүрүшү керек. Бул чөлкөмдөгү жана өлкөдөгү коопсуздукту сактап туруу үчүн маанилүү.

“Азаттык”: АКШ өкмөтү Кыргызстандын Баткен аймагында террористерге каршы машыгуу борборун ачканга каржылык көмөк берүүгө макулдук берди. Орусия дагы Ошто жаңы антитеррористтик борбор ачууга даяр. Бул кыргыз бийлигинин туура чечимиби?

Михаил Лаубш: Менин оюмча, бул маселе бир жыл мурун деле көтөрүлгөн. Апрель айында болгон окуяларга чейин эле козголгон. Азыркы убакытта жана Кыргызстанда болуп жаткан өнүгүүлөргө карата эки өлкө тең чогуу иш алып барганга мүнкүнчүлүктөр бар.

Эки өлкө тең Кыргызстанга туруктуулукту алып келчү жагдайлар боюнча чогуу, кызматташып иштесе болот, бирок бул кызматташтык узак мөөнөттүү болушу мүмкүн эмес. Кремл “Манас” аба майданында жайгашкан Американын базасын жабууга кызыкдар жана ал жагынан Кыргызстанга мындан ары деле таасир көрсөтүүсүн улантышы күтүлөт.

Менин оюмча, азыркы мезгилде чөлкөмдөгү жана Кыргызстандагы туруктуулукту камсыз кылуу жаатында бул эки кубаттуу өлкө тең биргелешип иш алып бара алаарын түшүнүшсө жакшы болот эле.

Азыр Кыргызстандын түштүк аймактарында экстремистик тенденциялар да байкалат жана буга карата алар биргелешип иш алып баруусу зарыл. Бул - эки өлкөнүн тең кызыкчылыктарына төп келет, НАТОнун кызыкчылыктарына да төп келе.

“Азаттык”: Лаубш мырза, жаңы курулчу эки антитеррористик борбор тең Кыргызстандын түштүгүндө жайгашат экен. Эгерде кайрадан дүрбөлөңдүү окуялар орун алчу болсо, бул борборлор эмне кылат?

Михаил Лаубш: Бул абдан кыйын суроо жана менин оюмча, эгерде кайра туруксуздук орун алчу болсо, Америка Кошмо Штаттары бул маселеге анча деле жигердүү кирише бербейт.

Орусия тарабы деле Кыргызстандын ичинде болуп жаткан окуяларга анча тереңдеп кийлигишпесе керек. Мурункудай эле көрүнүш кайра кайталанат го дейм. Бирок мындай маселе кайра көтөрүлсө, эки тарап тең чогуу-чаран иш алып барып, Кыргызстан өкмөтүнө жардам көрсөтсө жакшы болот эле деген ойдомун.

Бирок бул борборлордун ачылышы бул эки өлкөнүн тең геосаясий кызыкчылыктарына ылайык келет.

“Азаттык”: Орусия Кыргызстанга ташылчу мунай заттарга кошумча төлөм маселесин кайрадан көтөрүүдө. Бул Баткенде курулат деген борбордун айынан деген жоромолдор бар. Ушул чынбы?

Михаил Лаубш: Кыргызстан көп багыттуу тышкы саясатты алып бара алат, бирок бул башка мамлекеттердин тышкы саясатына караганда башкача болот. Мисал үчүн Түркмөнстан өзүнүн көп багыттуу тышкы саясатында Батыштын жана Орусиянын кызыкчылыктарын бири-бирине кагылыштырганга аракет жасайт, бирок акыр аягында Ашхабат баары бир Кремлге эле карап калат. Бул кадамдар Ашхабат тарабынан Орусияга көбүрөк таасир кылуу максатында жасалат. Ал эми мындай саясатты алып барууга Кыргызстандын мүмкүнчүлүгү ченелүү.

“Мегаком”: Улутташтыруу учугу

"Мегаком" жамаатынын мурдагы жетекчиси Силичти колдогон митинги. Бишкек, 16-март

“Альфа-Телекомго” таандык делген “Мегакомдун” 51 пайыз үлүшү эмнеге учурунда улутташтырылбай калган деген суроо коомчулукта кызуу талкууланууда.

Бул маселени иликтеген депутаттык комиссия компаниянын 100 пайыз үлүшүн мамлекетке өткөрүп туруп, андан кийин гана талаш маселени сот аркылуу чечүү бүтүмүн чыгарды.

Улутташтыруубу же “уруп бастыруубу”?

Өткөн жылы 5-майда Максим Бакиевдин санаалаштары деп эсептелген Евгений Гуревичке жана Алексей Елисеевге “Альфа-Телекомдун” өнөктөшү “БиМоКомду” тартып алышкандыгы боюнча кылмыш иши козголгон. Эки күндөн кийин башкы прокуратура 51 пайыз акцияга тосмо коюп, аны сактоо милдети мурдагы “БиМоКомдун” уюштуруучусу “Penwell” компаниясынын өкүлү Раушана Рыкыновага (бул 1990-жылдардын ортосунда теле алыпбаруучу катары белгилүү болуп, кийин чуулгандуу иштерге аралашты делген бойдон аты чыкпай калган Роза Качиеванын азыркы ысмы экени айтылууда) берилген.

Раушана Рыкынова Убактылуу өкмөттүн укук коргоо органдары боюнча куратору Азимбек Бекназаров уюштурган БЭК партиясынан депутаттыкка талапкер катары, тизмеде төртүнчү болуп шайлоого барган.

Башкы прокуратуранын башкы тергөө башкармалыгынын башчысы Канат Аманкулов тергөө тобунун мындай кемчилиги алты айдан кийин гана жөнгө салынгандыгын тастыктады:

- Мен сентябрда кызматка кириштим. Анан октябрь айынын башында мурдагы тергөөчүлөр тобунун чечимин жокко чыгартып туруп, компаниянын жүз пайыз үлүшүн бекиттирип туруп өкмөттүн сактоосуна өткөзгөнбүз. Биз ишти иликтегенде Рыкыновага “Альфа-Телекомдун” 51 пайыз акциясын сактаганга берилип калган экен. Анын баарын кийин биздин тергөө топ жокко чыгарып, жүз пайыз мамлекетке өткөзгөнбүз. Мени жанагы гезиттерге чыгарып жатышпайбы Азимбек Бекназаровго байлапчы. Эгерде мен ошондой болсом анда акцияны башкаруу укугун Раушана Рыкыновга эле калтыртып койбойт белем.

“Мегакомдун” 49 пайыз акциясы улутташтырылып, калган үлүшүнүн ээси сот менен аныктала турган чакта анын башкаруу укугу кандайча “Penwell” компаниясынын өкүлүнө ыйгарылып калгандыгы көптөгөн суроолорду пайда кылды. Анткени прокуратура органы ага тосмо коюп, бирок аны ээлик кылууга кызыкдар тарапка башкаруу укугу менен өткөрүп берип койгон. Канат Аманкулов “Мегакомдун” тосмо коюлган акциясын башкаруу укугу Раушана Рыкыновага кызыкдар тараптын негиздемеси менен берилгенин белгиледи:

- Рыкынова учурда Кыргызстандын да, орусиялык да компанияга тиешеси жок. Мурда эки ошол россиялык компания буга ишеним кат берип, алардын кызыкчылыгын коргоо жагы жүктөлгөн экен. А биз болсо жанагы “Альфа-Телекомдун” жүз пайыз акциясы тең Елисеевге таандык болгон деген негизде анын баарына тосмо коюп койгонбуз.

Менчик укугун сак-сактап

Ошол эле учурда “Мегакомдун” 49 пайыз үлүшүн улутташтыруунун башында турган мурдагы убактылуу өкмөттүн мүчөсү Азимбек Бекназаров муну менчик укугун коргоого багытталган мыйзамдын талаптары менен байланыштырат. Анын айтымында, “Мегакомдун” акционерлерибиз деген тарап 49 пайыз үлүштү гана өз ыктыяры менен беришкен. Анын калган үлүшү мыйзам боюнча соттук териштирүүгө негиз бермек.

Ошол эле кезде Азимбек Бекназаров “Мегакомдун” 51 пайызын алууга кызыкдар “Penwell” компаниясынын өкүлү болгон Раушана Рыкынованын БЭК партиясынан талапкер болуп көрсөтүлгөндүгүн кадимки мыйзам ченемдүүлүк катары мүнөздөдү:

- Биздин партияга кирип жатышат каалагандардын бардыгы эле. Анын эмне тиешеси бар. Мисалы Роза Отунбаеванын иниси КСДПга мүчө болуп же болбосо башка эле бирөө деле партияга киргендей эле нерсе да. Биздин партияга Раушана Рыкынова деген келип киргенин билем. Азыр деле биздин партиянын мүчөсү. Тосмо коюлган нерсени сактоо үчүн жооптуу тарапка өткөзүшү мүмкүн. Мына бул жоголуп кетсе сен жооп бересиң деген негизде. Эми аны акционерлер чечет. Бул жерде ошол учурдагы башкы прокуратуранын эмне тиешеси бар.

Кызыкчылыктар кыя бастырбай...

Анткен менен бул маселени иликтеген Жогорку Кеңештин депутаттык комиссиясы “Альфа-Телекомдун” жүз пайыз үлүшү улутташтырылыш керек болчу деген бүтүмүн чыгарды. Анткени 7-апрелден кийин качып кетишкен Максим Бакиевдин өнөктөштөрү “Мегакомду” 2008-жылы толугу менен “Альфа-Телекомго” өткөрүп алышкандыгы аныкталган. Комиссия ал үлүш тартылып алынганбы, же сатылып алынгандыгын сот гана аныктайт деген позицияда.

Депутаттык комиссиянын төрагасы Өмүрбек Абдрахманов “Мегакомдун” толук улутташтырылбай калышына “Penwell” компаниясынын өкүлү Раушана Рыкынованын тиешеси болгон деп эсептейт:

- Ал Раушана Рыкынова деген бул баягы өзүбүздүн эле Роза Качиева аттуу кызыбыз. Анан ошол Рыкынованын планы боюнча ушундай декрет кабыл алынып жатпайбы. Ошол себептен мүмкүн аталган партиянын шайлоо тизмесине кирип калган болсо керек. Бул жерде жалгыз эле Бекназаров эмес, ошол убакта экономика жагына көзөмөл кылган Роза Отунбаеванын биринчи орун басары Алмазбек Атамбаев да бар. Алар бул маселеге туура эмес мамиле кылышып, ошого макулдук беришип, 49 пайызды гана мамлекетке өткөрүшкөн. Мунун баарын биздин комиссия туура эмес болгон деген бүтүм чыгарды.

Ошондой эле депутаттык комиссия мамлекеттин карамагына толук өткөрүлгөн “Мегакомдун” үлүшүнө дооматы бар компанияларга соттошуу мүмкүнчүлүгүн берүү жагын сунуштады. Жакындан бери “Мегакомдун” калган 51 пайызына “Penwell” компаниясынан сырткары украиналык жана грузиялык инвесторбуз деген тараптар да доомат артып жаткандыгы боюнча маалыматтар чыга баштады.

Рамсфелд: Анжияндан кийинки мамиле Өзбекстанды оң жолдон тайдырган

Дональд Рамсфелддин эскерүү китеби быйыл февралда сатыкка түштү.

АКШнын мурдагы коргоо министри Дональд Рамсфелд расмий Вашингтондун 2005-жылкы Анжиян кыргынан кийин карманган туруму Өзбекстандын тескери багытта кетишине түрткү берди деп эсептейт. Америкалык ардагер саясатчы бул тууралуу атайы “Эркин Европа/Азаттык” радиосуна берген интервьюсунда билдирди. Ал дал ушундай эле оюн өткөн айда жарык көргөн эскерүү китебинде да айткан болчу.

АКШнын Коргоо министрлиги – Пентагонду эки ирет башкарган Дональд Рамсфелд “Белгилүү жана белгисиз” деген ат менен быйыл жарык көргөн эскерүү китебинде Борбор Азиядан Вашингтондун Өзбекстан менен ал бийликте турган кездеги мамилесине жана эки тараптын алакасынын бузулуш чоо-жайына жана анын кесепеттерине кең-кесири токтолгон.

“Эркин Европа/Азаттык” радиосунун Дональд Рамсфелд менен ушул аптада маектешкен кабарчысы андан ал Пентагонду жетектеп турган кезде башталган Ирак менен Ооганстандагы согуш боюнча эскерүүлөрү менен катар Өзбекстан боюнча жазгандары тууралуу да сурады. 2001-жылдын күзүндө АКШ Ооганстанда “ал-Каида” менен Талибанга каршы согуш ачканда, Өзбекстан Борбор Азиядан анын эң маанилүү өнөктөштөрүнүн бири болгону белгилүү.

“Азаттыктын” кабарчысы Рамсфелдге “сиз АКШнын 2005-жылдын май айындагы Анжиян кыргынынан кийин Өзбекстанга жасаган мамилеси америкалык администрациянын тышкы саясаттагы эң олуттуу катасы болгон деп ырастайсыз. Китебиңизде Анжияндагы көтөрлүш ислам мамлекетин курууну көздөгөн исламчыл экстремисттердин тобу тарабынан чыгарылганы тууралуу жазасыз. Ал эми аскерий чалгын боюнча агенттиктин ошол 2005-жылдын 30-июлундагы маалыматында Анжиян окуясынын жүйөөсү экстремисттик идеологияга караганда, социалдык - экономикалык оор абал менен репрессиячыл өкмөттүн саясатына карата кыжырдануу болгондугу айтылган. Сиз китебиңизде Анжиян окуяларына берген мүнөздөмөңүздү азыр деле коргойсузбу же мунун себеби Каримов режиминдеги коррупция менен репрессияда жатабы?”, - деген суроо жолдоду:

Рамсфелд: Мен, албетте, китепте жазгандарымды карманам жана чалгын маалыматтарынан адатта көп маселелердин ар кыл өңүттөрү боюнча жетишсиз жактары табылгандыктан чынында эмне болгондугу тууралуу кандайдыр бир тыянакка келгенге чейин алар анализдөөнү, жалпылаштырууну талап кыларын кошумчалап кетким келет. Ошол учурда биз эмне болуп жатканын толук аңдап-биле албай турганбыз. Андыктан менин көз карашымда ал окуянын ( Анжиян кыргынын) чыныгы жүйөөсү эмнеде жаткандыгы боюнча көптөгөн талкууларга али орун бар.

Ал эми китебимдеги комментарийлерге карата, менимче, адилет мүнөздөмө мындайча болушу керек: Биздин өлкөдө адам укуктары менен жарандык эркиндиктердин пайдасын жана мүмкүнчүлүгү өз режимдери жол бербеген өлкөлөрдүн жашоочулары үчүн өтө чечүүчү мааниге ээ деп эсептеген табигый принцип бар. Бул түшүнүктүү жана жакшы нерсе.

Экинчи жагынан эгер сиз дүйнөнү карасаңыз өзүн биз сыяктуу алып жүргөн, саясий системасы кыйла эле эркин баскычка жеткен өлкөлөр саналуу эле. Алсак Батыш Европаныкы, биздики, Австралияныкы жана Түштүк Корея, Жапония сындуу өлкөлөр. Бирок дүйнө мамлекеттеринин басымдуу бөлүгү мен айткандар карманган нукта эмес.

Борбор Азия мамлекеттери да АКШга же Батыштын башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу кыйла эле эркин эместигинде кеп жок.

Анткен менен алар кайсыл нукта кетип бара жатышканына көңүл буруу зарыл. Эркин саясий системаны, эркин экономикалык системаны көздөйбү же артты карайбы? Өзбекстанды алсак, мен бул өлкөдө эркин саясий жана эркин экономикалык система жоктугунан такыр шек санаган эмесмин, бирок алар ушул багытты көздөй кетип бара жатышкан да.

Ал эми АКШ өкмөтүнүн фактылар билинип, анык болгонго чейин, аларды сындаган аракетинин натыйжасында, менимче, аларды биз баруусун каалаган жактан кетенчиктөөгө мажбурладык, кайра тескери, саясий системасы, экономикалык системасы анчалык эркин эмес багытты көздөй кетүүсүн шарттадык. Ошол эле учурда биз менен аба каттамдары, Карши -Ханабад базасын колдонуу жагынан кызматташып жаткан, алакабыз оңолуу жолуна түшкөн өлкө менен коопсуздук алакабызды буздук.

Өзүбүздүн жүрүм - турумубуз аркылуу Өзбекстан менен коопсуздук мамилебизге гана зыян келтирбестен, биз аларды кайра кыйла тескери турумду карманууну көздөй түрттүк.

Белгилүү болгондой? АКШ жана Батыш өлкөлөрү быйыл алтынчы жылга аяк баскан, өзбек өкмөтү 187, укук коргоочулар 1000дей киши өлдү деп ырастаган Анжиян кыргыны үчүн учурунда президент Ислам Каримовдун режимин айыптап, расмий Ташкенге каршы санкцияларды да киргизген.

Расмий Ташкент буга жооп кылып АКШ жана НАТО Ооганстандагы аскерий операциялар үчүн пайдаланып келген аба базаларды өлкө аймагынан чыгарган болчу. Ошондой эле батыштык медиа жана бейөкмөт уюмдардын ишине тыюу салууга өтүп, активисттерге каршы репрессияларды күчөткөн.

Өзбекстан менен Батыштын мамилеси кайра 2008-жылдан тарта гана оңолу жолуна түштү. Көпчүлүк байкоочулар муну кайра эле Өзбекстандын ооган согушундагы ролу менен байланыштырат.

ӨИК Кыргызстанга бүлүк салышы мүмкүнбү?

Өзбекстан Ислам кыймылынын Пакистандагы лагерлеринин бири. (Сүрөт качан тартылганы белгисиз.)

Жаз келип, күн жылыган сайын Өзбекстан Ислам кыймылы Кыргызстандын түштүгүндөгү тынчып калган кырдаалды кайра козутууга кызыкдар экени айтыла баштады.

Бул тууралуу 17-марттагы жыйында Кыргыз өкмөтүнүн вице-премьер-министри Шамил Атаханов билдирди. Айрым серепчилер болсо мындай билдирүүлөр жөн гана элдин үшүн алуу максатында жасалууда деп эсептешет.

Өзбекстан Ислам кыймылынан кандай коркунуч бар?

"Өзбекстан Ислам кыймылы жана “Ал-Каида” уюму ооган маңзаттарын жүгүртүү үчүн Кыргызстандын аймагын пайдаланышы мүмкүн. Алар Борбор Азиядагы алсыз саналган Ош облусундагы араң турган кырдаалга бүлүк салышы ыктымал", - деди Атаханов. Айрым серепчилер мындай билдирүүлөр элди коркутуу максатында жасалууда деп айтууда. Чек ара коопсуздугун чыңдоо максатында май-июнь айларында Кыргызстандын түштүк аймагында Жамааттык коопсуздук келишими уюмунун аскерий машыгуулары өткөнү жатканын да вице-премьер-министр Атаханов кошумчалады.

- Орусиянын, Тажикстандын жана Кыргызстандын Коопсуздук кеңштери май-июнь айларында Кыргызстандын Ош жана Баткен облустарында Казакстандын, Кыргызстандын, Орусиянын жана Тажикстандын аскер бөлүктөрүнүн биргелешкен окуусун өткөрүү бобюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүздү.

Ал эми Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин чек ара аскерлери кызматынын штаб жетекчиси Чолпонбек Турусбеков чек арадагы кырдаалга мындай баа берди.

-Кайсы жерлерден кирсе болот? Биздеги маалыматка таянып, Ооганстан жакты карап жатабыз. Ошондой эле Тажикстан биз менен чектешкенден кийин ал жакты да карап жатабыз. Эки өлкөнүн мамлекеттик чек араларында көптөгөн ашуулар бар. Бүгүнкү күндө биздеги маалымат боюнча чек арадагы бардык ашулар жабык, өтүүгө мүмкүн эмес.

Турусбеков анткен менен күн жылып, ашуулар ачылса куралчан топтордун чек ара аймактарында пайда болушу мүмкүн деген ойду кошумчалады.

- Мына, жаз кирип келди. Бирок чек аралар бир айдын ичинде ачылбайт деп ойлойбуз. Май айынын аяктарында ачылып калса, ошондой коркунучтар болушу мүмкүн деп эсептейбиз.

Өлкөнүн тынчтыгы саясатчыларга байланыштуу

Тышкы коркунуч күч алып турганда ички саясый кырдаал туруктуу болгону абадай зарыл экенин Кыргыз өкмөтү утур кайталап келүүдө. Вице-премьер-министр Шамил Атаханов кыргыз саясатчыларына кайрылып, өлкөдөгү ансыз да араң турган абалды курчутпоого чакырды. Мындан тышкары түштүктөгү абалды курчутуу максатында имиш таратып жаткандарды аныктоо иши укук коргоо органдарына тапшырылганын айта кетти.

Мурдагы депутат Рашид Тагаев чындап кооптонууга негиз бар, өлкөнүн ичинде да абал оор деп эсептейт. Бирок көпчүлүк учурда кырдаалды оорлоткон бийлик башындагылар деген ойдо.

- Булар ушинтип, андай болот, мындай болот деп айтып жатышат. Булар азыраак сүйлөп, көбүрөөк эл менен жакшынакай иштеш керек. Тескерисинче, кырдаалды курчутуп жаткан булар өздөрү.

Жыл сайын Кыргызстанда жаз алды менен чек ара аймактарындагы кырдаал олуттуу темага айланып келет. Быйыл да күндүн жылышы менен сырттан куралдуу күчтөр кирет деген сөздөр байма-бай угула баштады.

Кыргызстан: Электр кубаты үчүн жаңы базар иликтенүүдө

Айрым серепчилер Кыргызстандын ГЭСтеринде өндүрүлгөн электр энергияны экспорттоого жаңы мүмкүнчүлүктөр ачылганын айтууда.

Кыргызстандын Ооганстанга жана Пакистанга электр кубатын сатууга кызыкдар. Бул аракеттен майнап чыгабы?

Кыргызстан, Тажикстан, Ооганстан жана Пакистан отун-кубат (энергетика) тармагында биргелешкен “CASA-1000” аттуу долбоорду ишке ашырууга ниеттенүүдө.

Кыргызстандын отун-кубат министринин орун басары Автандил Калмамбетов бул долбоор тууралуу “Азаттыкка” буларды айтып берди:

- Бул долбоор Кыргызстандагы жана Тажикстандагы жайкы электр кубатын Ооганстанга жана Пакистанга сатууну түшүндүрөт. Ооганстанда, өзгөчө Пакистанда жай мезгилинде электр кубатына керектөө муктаждыгы көбөйөт.

Кыргызстан, Тажикстан, Ооганстан жана Пакистан бул долбоорду Бүткүл дүйнөлүк банк, Ислам өнүгүү банкы жана башка эл аралык каржы уюмдарынын көмөгү менен ишке ашырганы жатышат. Бир миллиард доллар чамалуу долбоордо Кыргызстандын үлүшү 206 миллион долларды түзөт.

Саясий туруксуздук күмөн санатууда

Эл аралык каржы уюмдары берген каражат менен Кыргызстан Тажикстанга чейин 430 чакырымдык “Датка-Хожент” 500 кВ электр чубалгыларын куруп берүүгө милдеттүү. Башка мамлекеттер да өз аймактарына тиешелүү чубалгыларды курушу керек болот.

Ал эми жарандык коомдун өкүлдөрү Ооганстандагы аскерий жана саясий оор абалды эске алганда бул долбоордун ишке ашышы кыйын, кайтарымы болбойт дешүүдө.

Отун-кубат маселелери боюнча талдоочу Николай Кравцовду угалы:

- Эң башкы көйгөй - Ооганстандагы согуш. Ал отуз жылдан бери уланууда, бирок качан токтоору белгисиз. Курулган чубалгыларды, зым карагайларды жана чордондорду ким кайтарат? Ар бирине бирден жоокер койобузбу? А аларга ким акча төлөйт? Бул албетте, кайра эле чыгашаны жогорулатат, баага жана анын кайтарымына терс таасир этет.

Ошол эле учурда Кравцов Кыргызстан негизги экспорттук товары - электр кубатын сатуу үчүн жаңы тышкы базар издөөгө мажбур деп эсептейт. Мисал иретинде ал Тажикстанды атады.

Бул өлкө акыркы жылдардагы аракети аркасында электр кубатын Кыргызстандан бир жарым эсе көп өндүрө баштаган экен.

Ал эми негизги базар саналган Казакстан болсо, электр кубаты жагынан Кыргызстанга көз карандылыктан чыгуунун жолдорун табууда.

ГЭСтердин келечеги кең

Экономикалык серепчи Жумакадыр Акенеев келечекте Кыргызстан ГЭСтеринде өндүрүлгөн электр кубатын тышкарыга сатууда (экспорт) жаңы мүмкүнчүлүк ачылганын айтууда.

Серепчи бул айрыкча өзөктүк электр кубаты ишканаларынын кооптуулугу жогору экендиги айгине болгон Жапониядагы окуялардан соң даана байкалганын эске салат:

- Долбоордун келечеги бар. Мамлекеттер өнүгүп жатат. Ошол эле Казакстан өнүгөт, Ооганстанда согуш токтойт, Пакистан да өнүгөт. Ошол үчүн электр кубаты керек болот. Өзгөчө айта кете турган нерсе, Жапониядагы окуялардан кийин атомдук электр станциялар жакында жабыла баштай тургандай болууда. Көрсө атомдук электр ишканаларынын жарылып кетиши мүмкүн экен. Мына Орусия 1980-жылдарга чейинки салынган өзөктүк чордондорду жабыш керек деген чечимге келүүдө. Башка да бир топ мамлекеттер ушундай кадамдарга барганы жатат.

Насыя текке кетпейби?

Эл аралык каржы уюмдарынын долбоорго бере турган 206 миллион долларлык насыясынын тагдыры көптөрдү күмөн ойго салып жаткан сыягы бар.

Долбоор үзгүлтүккө учураса, мурда боло келгендей ал акча мамлекеттин жана келечек муундун мойнуна карыз болуп илинет деп жатышат.

Бирок энергетика министринин орун басары Автандил Калмамбетовдун оюнча, бул долбоордун келечеги бар.

- Кредит өзүн-өзү актайт. Пакистанда электр кубатынын баасы 13 цент, бул кепилденген баа. Жалпы чыгашасы 9 цент. Ошондо 4-5 цент калып жатат. Ошол 5 центтен өйдө болсо, биз карап көрөбүз. Чындыгында бул долбоор өзүн-өзү актай алат.

Дүйнөлүк Банк тарабынан берилип жаткан каражаттын 45 пайызы грант, ал эми 55и насыя (кредит) түрүндө болору айтылууда.

Ал ортодо “CASA-1000” долбооруна Өзбекстан каршылыгын билдирүүдө.

Өткөн жумада Өзбекстандын Пакистандагы элчиси Ариф Каримов аталган долбоор эл аралык келишимдерге кайчы келерин айтып чыкты. Ошол эле учурда Орусия бул долбоорго катышууга ынтызарлыгын анын өкүлү Борис Ковальчук билдирди.


Кыргызстан менен Пакистандын ортосундагы отун-кубат кызматташтыгы маселелери Пакистандын өкмөт башчысы Саед Юсуф Реза Гиланинин жакында Кыргызстанга жасаган эки күндүк иш сапарында да талкууга алынды.

Бишкекте өткөн “CASA-1000” долбоорун талкуу учурунда ушул башкы суроого жооп изделди.

Электр кубатын улам көп өндүрүп жаткан Кыргызстан Пакистан менен Ооганстандан базар издеп жатат.

Бирок дээрлик согуштук абал өкүм сүргөн бул өлкөлөргө электр кубатын сатуу долбоору күмөн саноолорду да жаратууда.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG