Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
27-Январь, 2022 бейшемби, Бишкек убактысы 20:44

Экономика

Казакстандагы каршылык акциясы. 6-январь, 2022-жыл.

Казакстандагы толкундоолорго кыргыз бийлиги дыкат көз салып турат. Мамлекеттик чек аралар жабылган жок, бирок элдин ары-бери каттоосу кескин суюлган. Авиакаттамдар токтоп, чек аралар аркылуу жүк ташуу чектелди. Кыргыз өкмөтү 6-январда чукул жыйын өткөрүп, коңшу өлкөдөгү кырдаал боюнча иш-аракеттерди талкуулады.

Кыргызстанга импорттолгон товарлардын басымдуу бөлүгү Казакстан аркылуу киргендиктен өлкөдө экономикалык абал дагы да кыйындайт деген кооптонуулар бар.

Коңшу Казакстандагы окуяларга кыргызстандыктар да абай салып, кабатыр болуп турат. Социалдык тармактарда кызуу талкуулар жүрүүдө. Кыргыз бийлиги да бир катар ыкчам иш-аракеттерди көрүп, Казакстандагы кырдаалды жөнгө салууга жардам берүүгө, ошол эле учурда Кыргызстанга тийе турган кесепеттерин азайтууга умтулуп жатат. Болуп жаткан окуялар экономикалык жактан Кыргызстанга кыйла таасир этери айтылууда.

Кыргызстан коңшу өлкөдөгү кырдаалга дыкат көз салып турат

5-январда кыргыз өкмөтү кыргыз-казак чек арасынан ары-бери өткөн жарандар үчүн ПЧР-тест тапшыруу талабын убактылуу алып салганын жарыялады.

6-январь күнү эрте менен Акылбек Жапаров Министрлер кабинетинин чукул жыйынын чакырып, Казакстандагы кырдаалды талкуулады. Өкмөт жетекчиси казак президенти Касым-Жомарт Токаевдин кайрылуусуна байланыштуу коңшу мамлекетке колдон келген жардам берүүгө даяр экенин билдирди. Жыйында каржы-экономикалык тармактагы министрликтерге банк системасынын үзгүлтүксүз иштешин жана азык-түлүк, мунай коопсуздугун камсыздоо тапшырмалары берилди.

Президент Садыр Жапаров Жогорку Кеңешти чукул жыйынга чакырып, тынчтык күчтөрүн Казакстанга киргизүү маселесин кароону сураганы кабарланды. Маалыматтар боюнча, жыйын жабык эшик артында өтмөк. Бирок, парламент депутаттары 6-январда чогула албагандыктан, жыйын 7-январга жылдырылды.

Жогорку Кеңештин төрагасы Талант Мамытов каттоодон 39 эле депутат өткөнүн билдирип, чукул жыйынды 7-январга жылдырды.

Казакстандагы кырдаал боюнча ыкчам чараларды көрүү үчүн өкмөттүк штаб түзүлүп, аны жетектөө УКМКнын төрагасы Камчыбек Ташиевге жүктөлдү.

Тышкы иштер министрлиги Казакстандагы окуяларды үзгүлтүксүз байкоого алып, бир катар шаарлардагы кыргыз диаспоралары менен тыгыз иштешип жатканын жарыялады. Министрлик Кыргызстандын жарандарын кыргыз-казак чек арасындагы өткөрмө пункттары аркылуу эвакуациялоо иштерин жүзөгө ашырып жатканын билдирди.

Чек ара кызматынын маалымат кызматынын жетекчиси Гүлмира Бөрүбаева кыргыз-казак чек арасында абал туруктуу экенин, ары-бери каттоого чектөөлөр киргизилбегенин маалымдады.

“6-январь саат 13:00гө карата кыргыз-казак чек арасында абал туруктуу. УКМКнын Чек ара кызматынын чек ара бөлүктөрү 2021-жылдын 30-декабрынан бери күчөтүлгөн тартипте иштеп жатышат. Өткөрмө бекеттери жарандарды, транспорттук каражаттарды жана жүктөрдү штаттык режимде өткөрүп жатат. Кыргызстан тарап да, Казакстан тарап да мамлекеттик чек ара аркылуу жарандарды, транспорт каражаттарын өткөрүүгө, товарларды киргизип-чыгарууга кошумча чектөөлөрдү киргизген жок. Чек ара тилкелеринде чогулган адамдар жок”.

Казакстандагы коомдук-саясий кырдаалдын курчушуна байланыштуу эки өлкө ортосундагы авиакаттамдар да үзгүлтүккө учурады. “Манас” эл аралык аба майданынын маалымат катчысы Алия Курбанова Бишкектен Алматыга жана Нур-Султанга каттаган рейстер белгисиз мөөнөткө жылдырылганын кабарлады.

“Бүгүнкү күндө Алматы - Бишкек - Алматы жана Нурсултан - Бишкек - Нурсултан авиакаттамдары убактылуу аткарылбай турат. Алматы - Бишкек - Алматы каттамдары күнүнө бир жолудан учуп турчу, Нурсултан - Бишкек - Нурсултан жумасына 4 каттам болчу. Акыркы каттамдар 5-январда аткарылды. Алматыдан 5-январда каттам келген жок. Бул каттамдар убактылуу жабылды, бирок качан кайра ачылаарын билбейбиз”, - деди Курбанова .

Кыргызстан менен Казакстан стратегиялык өнөктөш өлкө

Казакстан Кыргызстан үчүн стратегиялык өнөктөш өлкө болуп эсептелет. Казакстандан негизинен дан, ун азыктары жана курулуш материалдары импорттолот. Мындан тышкары, Евразиялык экономикалык биримдиктеги өнөктөш жана транзиттик өлкө катары Казакстан аркылуу Орусиядан айыл-чарба өндүрүмдөрү, курулуш материалдары жана мунайзат кирет. Евразиялык экономикалык биримдиктин алкагындагы өлкөлөр менен экспорт жана импорт бир гана Казакстан аркылуу өтөт.

Эки өлкөнүн чек арасынын жабылышы Кыргызстанды бир кыйла түйшүккө салат. Мындай окуя 2010-жылы болгон. Кыргызстандагы элдик толкундоолордон улам Казакстан чек араны 1,5 айга жаап койгон. Расмий маалыматтар боюнча, эки өлкөнүн товар жүгүртүүсү ошол мезгилде 3 эсеге кыскарган. Натыйжада Кыргызстанда ишкерлер көптөгөн чыгымдарга учурап, өлкө экономикасы очорулуп барып оңолгон. Бул жолу да чек аралар жабылып калса, Кыргызстанда негизги керектелген азык-түлүк өндүрүмдөрү кымбаттайт деген чочулоолор бар.

Экономист Кубан Чороев Казакстандагы окуялар Кыргызстанга экономикалык жактан таасир этерин айтат.

“Казакстан менен бир топ эле чоң байланыштар бар. Маселен, банк тармагындагы байланыштар, курулуш тармагында керектелчү көптөгөн материалдарды Казакстандан алабыз. Ошондой эле, Европа, Орусия менен темир жол, унаа жол байланышы да Казакстан аркылуу өтөт. Ошондуктан, экономикалык жактан таасири болот деп айтууга толук негиз бар”.

Серепчи ошол эле маалда Казакстандагы кырдаал бир айдын ичинде турукташып кетсе, Кыргызстанга экономикалык таасири өтө терең болбойт деп эсептейт.

Ишкер жана саясат талдоочу Руслан Акматбек Казакстандагы кырдаалдын кесепети кыргыз экономикасында сөзсүз сезилет деген пикирде.

“Казакстан чоң жана транзиттик өлкө. Биздин импорттолгон, экспорттолгон товарларыбыздын баары Казакстан аркылуу өтөт. Башка транспорттук коридорлорду иштеп чыкпаганыбыз үчүн өзүбүздүн дагы күнөөбүз бар. Казакстан биз үчүн абдан маанилүү өлкө болгондуктан суу, энергетика маселесинде алардын кабак-кашын карап турабыз. Биздин ишкерлер кечээ жарыялады, мунун кесепети жогору болушу мүмкүн. Жок дегенде керектелүүчу товарлардын баалары жогорулайт. Анткени, өзгөчө кырдаалга байланыштуу товарлар ал жакта туруп калды. Товарлар такыр эле жок болбошу мүмкүн, бирок баалар көтөрүлөт”.

Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, 2021-жылдын 9 айында Кыргызстан менен Казакстандын товар жүгүртүүсү 680 млн. доллар болгон. Кыргызстандан 212,8 млн. долларлык товар экспорттолгон. Негизги экспорттолуучу товарлар азык-түлүк жана айыл-чарба өндүрүмдөрү болуп эсептелет. Кыргызстанда казак капиталы катышкан 300дөн ашуун биргелешкен ишкана бар. Алар негизинен каржы, өнөр-жай, тамак-аш, транспорт, байланыш жана курулуш багытында иштешет.

2021-2022-жылдагы кышкы туризмдин ачылышы. Ноябрь, 2021-жыл. Каракол.

Жаңы жылдан кийинки эс алуу күндөрүндө Ысык-Көлдөгү Каракол тоо-лыжа базасы эс алуучуларга толуп, мейманканаларда орун жетишпей жатат.

Мейманкана, конок үйлөрдө орун жок, базада узун кезек орун алганын эс алуучулар социалдык тармактарга жазып чыгышты. Мындан сырткары чет өлкөгө эс алууга кеткен кыргызстандыктардын саны да өткөн жылга салыштырмалуу арбын экенин туристтик компаниялар белгилеп жатышат.

Жаңы жыл майрамын улай кыргызстандыктар тогуз күн (1-9-январь) эс алат. Майрамдан кийинки узак эс алуу күндөрдү көпчүлүк кыргызстандыктар муз тээп же мүмкүнчүлүгү барлар чет өлкөлөргө чыгып саякаттоону туура көрүшөт.

Жеке ишкер Мээрим Шаамырзаева учурда Караколдо эс алып жаткандардын бири. Ал Бишкекте "издеген" кышты Караколдо тапканына кубанып жатканын жашырган жок.

"Караколдо эс алып жатабыз. Эл аябай көп, аябай... Кассада, асма жолго (канатная дорога) бир сааттай күтүп араң жетип атабыз. Каникулга карап бүт эле ушул жакка келишиптир. Кар жок го деп корктук эле, бирок лыжа тепкен жагында жакшы эле кар бар экен".


Соңку айларда аба ырайы жылуу болуп, Бишкектин тегерегинде кардын жоктугу көптөгөн эс алуучулардын агымын Каракол тарапка бурду. Коронавирус инфекциясынан улам чет өлкөлүк эс алуучулардын ордун азыр ички туристтер, Бишкек жана башка аймактардан барган эс алуучулар толтуруп жатканын жеке ишкер, Караколдогу "Мацуноки" жапон мейманканасынын негиздөөчүсү Советбек Качкынбаев "Азаттыкка" билдирди. Анын айтымында, учурда Орусия, Казакстан жана башка чет өлкөлөрдөн келген туристтердин саны жылдагыдан кыйла аз.

"Көбүнчө эле бишкектиктер, чет өлкөлүктөр өтө эле аз. Орусия, Казакстандан бир аз келип турат. Жылда эле окшош көрүнүш. "Кристмас" майрамына байланыштуу көбүнчө 24-декабрдан баштап 30-31ине чейин Кыргызстанда жашап-иштеп жаткан европалыктар келет. Ал эми 1-январдан 10-январга чейин жалаң кыргызстандыктар келет. Аларды деле эки категорияга бөлмөкмүн. Ушул даталар эс алуу күндөр болгондуктан, алдын ала орунду буюртма кылып койбосо көчөдө кала турганын түшүнгөндөр бар. Болбосо "орун жок" деген сөздөрдү уга берип, 4-5 саат убактысын бекер коротуп алышы мүмкүн. Күтүүсүз нерсе күтүп келгендер дагы жок эмес. Кээ бирлери "Дордойдон" шуба тандагандай эле келишет. Ошондуктан бош убактысы бар адамдар каникулга туштабай, 10-январдан кийин келгени дурус. Ошол учурда убактысын кезек күтүп өткөрбөйт", - деди ишкер.

Дүйнөлүк коронавирус пандемиясынын айынан Кыргызстанда туризм тармагы көп жоготууга учурады. Туризм департаментинин буга чейин айтканына караганда, бул тармактагы жоготуулар өткөн жылы 80% жеткен. Бул сектордун ишмердүүлүгүнүн 15% жакыны, тилекке каршы, жабылганы такталды. Кээ бирлери убактылуу мөөнөткө, ал эми кээ бирлери мындан ары иш жүргүзүүгө мүмкүн болбой калгандыктан жабылганын билдиришкен.


Туроператорлор бирикмесинин аткаруучу директору Нурбек Сапаровдун айтымында, учурда кышкы-жайкы туризмге суроо-талап өстү, эми кыргыз бийлиги ушуну пайдаланып инвесторлорго шарт түзүп бериши керек.

"Туризм деген эмне? Биринчиден, акчаны тамак-аш жана башка нерселерге кетиребиз. Качан ашык акчабыз болгондо ошондо бул жакка барып муз тээп келели, саякаттайлы дейбиз. Эл көп дегенибиз - бул элде ашыкча акча бар, бирок кайсы эл, биздин жергиликтүүлөрбү же казактарбы түшүнүксүз. Суроо-талап жогору болуп "Каприз" жетишпей жатса, Караколдон тышкары дагы башка кайсы жакка база ачса болот деген жолдорду издешибиз керек. Жыргалаң, Кеминге база ачсак дегендей... Эми өкмөт ошого кызыктырып, инвесторлорду колдоп шарт түзүп берсе жакшы болот. Дагы эле "кустуруу" дей берсе, инвестор дагы келбейт", - деди Сапаров.

Пандемияга байланыштуу чет өлкөгө эс алууга чыккан кыргызстандыктардын саны кескин кыскарган. Ага салыштырмалуу жаңы жылдын алгачкы күндөрүндө үй-бүлөсү менен башка өлкөгө эс алууга чыккан кыргызстандыктардын саны акырындап өсүп жатат. Алардын катарында ишкер Банур Абдиева дагы бар. Ал үй-бүлөсү, 80ден ашкан апасы менен Түркиянын Каппадокия аймагында эс алып жатканын жана бул жерди тандаган себебин айтып берди:

"Биз беш киши болуп келдик. Үч балам, апам жана мен. Абдан кызыктуу тарыхый, маданий жерлерди көрүп атабыз. Негизи Түркияга саякаттоо биздин элге ыңгайлуу, кызмат көрсөтүү мыкты деңгээлде. Баасы да ыңгайлуу, анча кымбат эмес".


Туркомпаниялар ассоциациясынын жетекчиси Эрмек Мырзабеков учурда кыргызстандыктар барып жаткан өлкөлөрдү атады.

"Кышкы мезгилде кыргызстандыктар көбүрөөк чыгып жаткан өлкөлөрдүн сап башында Бириккен Араб Эмираты, өзгөчө Дубай турат. Анткени пандемия учурунда шарты ыңгайлуу, коопсуздук жогорку деңгээлде сакталган. Экинчиден, Дубайга турлардын баасы жакшы, кымбат эмес. Андан кийинки орунда Египет турат. Ал жакта аба ырайы аябай жакшы, түз каттам бар. Кыргызстандыктардын эң сүйүктүү өлкөсү - Түркия. Кышкы мезгилге карабай ушул өлкөнү тандап жатышат, экскурсиялык турларды тандашат. Анын үстүнө кышында бул өлкөгө турлар кыйла арзан болот".

Учурда чет өлкөгө барып эс алуу үчүн турлар 300 доллардан башталат. Калганы талаптарга, шарттарына жана жерине жараша баа жогорулап кете берет.

Эс алуучулар. Бишкектин четиндеги тоо-лыжа базаларынын бири. 2020-жыл.
Эс алуучулар. Бишкектин четиндеги тоо-лыжа базаларынын бири. 2020-жыл.

Британиялык The Guardian басылмасы Кыргызстанды 2021-жылы саякаттай турган мамлекеттердин катарына кошкон. 2020-жылы CNN телеканалы Кыргызстанды туристтердин эс алышына ыңгайлуу 20 мамлекеттин катарына кошсо, Bloomberg экономикалык жаңылыктар агенттиги туристтер үчүн кызыктуу 24 өлкөнүн бири деп атаган эле. Анткен менен Европанын айрым өлкөлөрү коронавирустун жаңы штаммына байланыштуу катуу чараларды көрүп жатат. Ошол себептүү быйыл да сырттан келген чет элдик туристтер саналуу.

Президент Садыр Жапаров 1-январда Караколдогу базада лыжа тээп жүргөн жеринен кыргызстандыктарды жана чет өлкөлүктөрдү Кыргызстандагы кышкы туризмге чакырды. Ал Каракол тоо-лыжа базасы дүйнөдөгү ондукка кирген база экенин, трассанын узундугу 4,5 чакырымды түзөрүн белгилеген. Андан тышкары Чүй өрөөнүндө Орловка, ЗИЛ, Нооруз, Кашка-Суу жана Чуңкурчак деген тоо-лыжа базалары бар экенин айткан.


Кыргызстанда 23 лыжа базасы бар, учурда анын 17си иштейт. Кышкы эс алууга ылайыкташкан жайлар негизинен, Чүй жана Ысык-Көл облустарында жайгашкан.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG