Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
шаршемби, 8-апрель, 2020 Бишкек убактысы 04:51

Экономика

Токтогул суу сактагычы соолгон учур, 2008-жыл

Анда белгиленгендей, Борбор Азия өлкөлөрүндө сууну пайдалануу боюнча улуттук стратегиялар даярдалган, бирок саясий пикир келишпестиктерден улам аймактык стратегияны иштеп чыгуу маселеси татаал болуп турат.

Дүйнөлүк банк ошондой эле баяндамасында суудан энергия өндүрүүнү караган аракеттерге колдоо билдирген.

Суунун төмөнүндөгү Өзбекстан талап кылгандай Кыргызстан менен Тажикстандын жаңы ГЭСтеринин курулушун экспертизадан өткөрүүсү мүмкүн болгон Дүйнөлүк банктын бейшембиде жарыяланган жаңы баяндамасы “Климат өзгөрүп жатканда сууну баары үчүн сактоо” деп аталат. Анда Дүйнөлүк банктын суу стратегиясы боюнча тобунун жазганына караганда, 2050-жылга карата дүйнө калкынын саны тогуз миллиард адамга жетерин, экономикалык өнүгүү жакшыраак азык-түлүк үчүн суроо-талапты күчөтүп жаткандыгын эске алганда жана климаттагы өзгөрүүлөрдөн улам гидрологиялык туруксуздуктун күчөшү суу башкаруу маселесине комплекстүү мамиле жасоо зарылдыгын көргөзүүдө.

Дүйнөлүк банктын өкүлү Кристофер Нил “Азаттык” радиосунун кабарчысы менен маегинде баяндаманын негизги идеясы тууралуу буларга токтолду:

- Бул баяндаманын негизги чакырыгы сууга карата суроо-талаптын өсүп жатышына байланыштуу сууну башкарууга комплекстүү мамиле кылуу. Бул азыр колдо бар суунун келечекте да пайдаланууга мүмкүн болгудай жол менен колдонулушун кепилдөө дегенди туюндурат. Биз бул баяндамада суудан энергия алууга көбүрөөк инвестиция жасоого чакырып жатабыз. Бул адамдар электр кубатына ээ болуусун камсыздоо, ошол эле учурда планетаны коргоп, булганыч газдарды жаратпоо үчүн керек. Биз ошондой айыл чарбасы үчүн керектелген сууну башкаруу үчүн көбүрөк жардам көргөзүүгө үндөдүк. Себеби дүйнөдө биз колдонуп жаткан суунун 70 пайызы сугат же дыйканчылык үчүн жумшалат. Андыктан биз муну эффективдүү колдонуубуз керек.

Дүйнөлүк банк климаттын өзгөрүүсүнө каршы күрөшүү үчүн көбүрөк инвестиция жасоого чакырган гидроэнергетика - Борбор Азиянын эң талылуу маселелеринин бири. Суунун төмөнүндөгү Өзбекстан суу башындагы Кыргызстан менен Тажикстанда жаңы ГЭСтердин курулушуна каршы чыгып, эгер курула турган болсо сөзсүз эл аралык экспертизадан өткөрүлүүсүн талап кылып келет.

Кыргыз жана тажик бийликтеринин соңку билдирүүлөрүнө караганда, алар мындай экспертизага каршы эместей. Кыргызстандын Энергетика министрлигинин стас-катчысы Батыркул Баетов мындай дейт:

- Бул эми саясатташтырылган ой-толгоолор да. Биз экологиялык экспертиза эч убакта каршы болгон эмеспиз. Экологияны буза турган эч нерсе жок. Маселен Камбар-Ата 2 ГЭСинин суу сактагычы өтө кичинекей. Камбар-Ата 1 ГЭСиники чоңурак болот. Биз ошондо Токтогул жана Камбар-Ата 1 ГЭСтери аркылуу сууну эффективдүү колдонууга мүмкүнчүлүк алабыз. Өзбекстан менен Казакстан суунун ылдыйкы агымдарында өздөрүнө керектүү суу сактагычтарды куруп алды. Алар деле жайында кор болбойт. Кышында болсо биз аларга суу каптатпай калабыз. Бул жерде пайда эки жак үчүн тең болот.

Кыргызстан Камбар-Ата -1 ГЭСине эл аралык экспертизаны жүргүзөрү тууралуу ушул 30-августта Камбар-Ата 2 ГЭСинин биринчи агрегатын ишке киргизүү учурунда президент Роза Отунбаева айтып өттү. Эгер андай экспертиза жүрүп калса, муну 2000-жылдардан бери дүйнөдөгү, анын ичинде Борбор Азиядагы суу проблемалары менен алектенип келе жаткан Дүйнөлүк банк өткөрүп калуусу да мүмкүн. Бул эл аралык каржы институтунун туруктуу өнүгүү маселелеринин тейлеген вице-президенти Ингир Андерсендин айтымында, азыр дүйнөнүн “өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөгү гидроэнергетикалык потенциалдын 23 пайызы гана колдонулууда. Кыргызстанда болсо бул көрсөткүч 10% деп эсептелинет.

Адистердин айтымында, өлкөдөгү дарыялардын потенциалы жылына 160 миллиард киловатт саат электр кубатын өндүрүүгө жете турган болсо, учурдагы ГЭСтер эң көп дегенде 16 миллиард киловатт саат электр кубатын өндүрүүдө.

Дүйнөлүк банктын жаңы баяндамасынын Борбор Азия боюнча бөлүгүндө айтылгандай, аянты 4 миллион чарчы чакырым, калкынын саны 59 миллион келген аймакта суу ресурстарын жан башына бөлө келгенде өтө чоң айырмачылык бар.

Маселен аймактын суу ресурстарына эң бай өлкөсү деп эсептелген Тажикстанда бир адамга жылына 4900 метр куб суу туура келсе, Түркмөнстанда бул көрсөткүч 274 метр кубду гана түзөт экен.

Баяндамада белгиленгендей, климаттагы өзгөрүүлөр аймакка олуттуу таасирин тийгизери күтүлүүдө. Дүйнөлүк банктын пикиринде, аймактын суу ресурстарын рационалдуу пайдалануунун проблемалары татаал жана алардын чечилиши бардык секторлордо макулдашылган аракеттерди талап кылат. Дүйнөлүк банктын баяндамасында айтылгандай, Борбор Азияда суу пайдалануу боюнча улуттук стратегиялар даярдалган. Бирок аймактык стратегияны иштеп чыгуу суу башы менен суу төмөнүндөгү өлкөлөр ортосундагы саясий пикир келишпестиктерден улам кыйын болуп турат. Ошондой эле жогорку жана төмөнкү агымдагы сууну пайдалануу боюнча макулдашуулар жок.
Камбар-Ата-2 ГЭСи

«Камбар-Ата – 2» ГЭСинин 1-агрегаты кыргыз кыйын экономикалык жагдайды башынан кечирип жаткан учурда ишке киргизилди. Ачылыш салтанатында ГЭСтин 2-3-агрегаттары качан ишке ашырылары, аларга каражат бөлүнөр-бөлүнбөсү айтылган жок.

Жыйында ушу тапта Кыргызстан Орусия менен «Камбар-Ата –1» ГЭСинин курулушу боюнча сүйлөшүүлөр жүрүп жатканы маалымдалды.

“Албуут Нарын буулду”
Президент Роза Отунбаева Камбар-Ата-2 ГЭСинин ачылышында

“Камбар-Ата – 2” ГЭСинин 1-агрегатынын ишке кириш салтанатында сүйлөгөн президент Роза Отунбаева энергетика тоо-кен тармагы экөө кыргыз экономикасында маанилүү орунду ээлей тургандыгын белгилеп, өкмөттүн эмки максаты “Камбар-Ата – 1” ГЭС курулушуна каражат табууга жумшалып жатканына токтолду.

- Орусия менен бирге “Камбар-Ата –1” ГЭСинин курулушун кайра улантуу жөнүндө сүйлөшүүлөр улантылып жатат. Мына жакында алардын өкүлдөрү келет. Жогорку деңгээлде ошондой сүйлөшүүлөр башталат.

Президент ошондой эле жаңы ГЭС курулушу башталганга чейин эле эл аралык экспертиза өткөрүү талабын такай коюп келаткан Өзбекстанды камтама кылган маселеге да токтолуп, “Камбар-Ата -1” ГЭС долбоору эл аралык экспертизадан сөзсүз өткөрүлө тургандыгын ырастады.

Кыргызстандагы эң ири “Камбар-Ата – 1” ГЭСи ушу тапта 1-агрегаты ишке киргизилип жаткан “Камбар-Ата – 2” ГЭСинен 11 чакырым өйдөрөк ошол эле Нарын дарыясына курулат. Ал эми “Камбар-Ата –2” ГЭСинин кубаттуулугу 360 мегаВат. ГЭС курулушунда иштеген адистердин айтуусунда, жаңы ГЭСте үч агрегат иштейт.

- 360, үч агрегат, 120. Өзүнүн суу сактагычы бар. Ошону менен кармала берет.

- Анан суу өйдөтөн төмөн агып түшүшү керек да?

- Антпесе муну айландыра албайсыз. Сөзсүз шаркыратма болуш керек. 50 – 60 метр. Шаркыратма 10 метр, 12 метрден өйдө болсо боло берет. Орусияда суу агып түшчү бийиктик 11 эле метр, бирок 24 гидроагрегат. Саратов, Волга ГЭСтери ошондой. 12 – 16 метрден түшөт.

- Бизде адистердин көбү чет өлкөлөргө кетип калышты дешет, чын эле кетип калыштыбы?

- Ооба, көбү кетип калды. Каржы жагы жакшы болсо бул жерге келип эле иштешет.

Дарыя бойлогон курулуштар планы

Камбар-Ата-2 ГЭСи

Союз кезинде Кыргызстандын гидроэнергетикалык кубаттуулугу 140 миллиард киловат саат электр энергиясын өндүрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ экендиги айтылып келген. Айтылып эле тим болбой ал кезде “Токтогул” ГЭС катарында дарыянын төмөнкү агымында “Үчкоргон”, “Шамалды-Сай”, “Күрп-Сай”, “Таш-Көмүр” ГЭСтери курулган. Ал эми Камбар-Ата – 1, 2, 3 ГЭСтеринин курулушу эгемен Кыргызстан энчисине тийүүдө. Булардан жогору карай дагы жыйырмадан ашуун ири, орто, чакан гидрокурулуштар курулушу керектигин энергетиктер белгилеп келатышат.

Ошол эле “Камбар-Ата –2” ГЭСинин 1-агрегатын ишке киргизүү аземинде президент Роза Отунбаева энергетика тармагын 2025-жылга чейин өнүктүрүү стратегиясына ылайык Нарындын жогорку алабында жаңы ГЭСтердин курулуш долбоорлору жасала тургандыгын кабарлады.

- “Камбар-Ата –1” ГЭСинен жогору Нарын ГЭС катарында “Акбулуң” ГЭСинин, “Жылан-Арык” ГЭСинин долбоорлору иштелип чыкмакчы.

“Камбар-Ата –2” ГЭСи - Кыргызстан эгемендиги тушунда өз күчү менен куруп жаткан эң ири энергетикалык долбоор. Кийинкилери азырынча болочок иштер, чет эл инвестициясына көз каранды келечек пландар гана.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG