Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
24-Сентябрь, 2021 жума, Бишкек убактысы 18:13

Экономика

ишемби 11 Сентябрь 2021

Кыргызстандын бардык аймагында быйылкы кургакчылыктын айынан чөп жакшы чыкпай калды. Мындан улам малынын теңинен көбүн сатып, жем-чөбүн азыртадан камдагандар арбын. "Азаттыктын" апта түрмөгүндө ушул көйгөй тууралуу сөз кылабыз.

Ысык-Көл

34 жаштагы Нураалы Ибраев акыркы үч жылдан бери Түп районунун Каркыра өрөөнүндөгү Туз деген жайлоого элдин малын алып чыгып, кошумча киреше табат. Нураалы жубайы Зулайка экөөлөп жайлай уй саап, сүтүн өткөрүп тапкан кирешеси тоюттан артпай жатканына капа.

"Мурда үлүшкө тийген алты гектар жердеги чөптү чаап алсам, короомдогу малга кышы бою кенен жетчү. Былтыр 6 гектардан 400 түк чөп алгам, быйыл 200 түк эле болду. Калган 300 түктү 360 сомдон сатып алдым. Бардык жерде эле тоют жок деп наалып атышат, эки кишинин башы бириксе эле ошол тууралуу сөз болот. Быйылкыдай кургакчыл жайды көргөн эмесмин".

Нураалынын айтымында, элеттиктердин көбү короодогу жандыктарын сатып, ордуна тоют камдап жатат.

"Чөп аз болгону үчүн досум үч жылкысын сатып ийди. Дагы бир таанышым малын сатты да акчасын банкка салып койду. Иши кылып жаңыдан ирденип жаткан биздей үй-бүлөлөргө оор эле болгону турат. Негизи малдын тоюту коңшу өлкөлөргө чыкпаса, өзүбүзгө кенен жетмек. Бизде беденин биринчи чабыгын Казакстанга сатып жиберишти. Кышында кантебиз, мал эмне жейт деген ой эч кимге келген жок. Менин угушума караганда, азыр кээ бир ири чарбалар тоютту сырттан алып келип жатыптыр. Аларда го мүмкүнчүлүк бар, алып келген тоюту өзүн актайт, себеби баккан малы асыл тукум. Биз болсо сапатын эмес, санын санаган малчыларбыз да. Айыл чарба министрлиги алдын алып, биринчи чабылган бедени сыртка чыгартпай койсо болмок".

Жалал-Абад

Аксынын Кызыл-Туу айлынын тургуну Шеркул Козуев 2,5 гектар жеринен 130 таңгак чөп жыйналганын айтууда. Ал өткөн жылы ушул эле жеринен 500 таңгактан ашуун чөп алган. Шеркул аксакал быйыл жайлоодо да чөп жакшы чыкпаганы үчүн жылкы семирбей калганын, кышта короодо кармабаса көтөрүм болорун айтууда.

“Ушул 130 таңгак чөп 2,5 гектардан түштү. Айылдаштарымдын айрымдары чөп суюк болгондуктан чапкан жок. Ага кошул-ташыл трактордун, ташыган техниканын акысы да кымбаттап кетти. Жайлоодо да чөп жакшы чыкпай, мал арык болду. Айла жок, быйыл кышта жылкыны короодо кармаш керек. Жакында 400 таңгак беде сатып алам”.

Чөп таңкыстыгы Сузактын айылдарында да байкалды. Каарманыбыз Нурлан Кокуевдин короосунда 700 баш кой бар. Ал жакында эле чөп сатып алуу үчүн 200 коюн сатып, 600 миң сомго 2 миң таңгак чөп алган.

“Быйыл 200 койду сатып, тоют камдадым. Ал да жетпейт. 2 гектар жерге жүгөрү айдагам, аны койго жем кылып берем деп турам. Кышкысын койго чөптү үч маал берчүмүн, эми эки маал эле кылам. Базарга барсам сатуучу көп, аларман аз”.

Жалал-Абад облусунда жалпысынан 1,5 миллионго чукул мал бар. Айыл чарба адистеринин айтымында, бир жылдык тоюттун көлөмү 824 миң тоннаны түзүшү керек. Учурда тоюттун 87 пайызы гана даяр болду.

Талас

Ал эми коңшу Казакстан менен чектеш Талас облусунда көп жылдык чөптүн уругу жалпысынан 19 миң гектарга себилген. Адистер быйылкы кургакчылыктын кесепетинен төө буурчактын да түшүмдүүлүгү 20-25% азайганын билдирүүдө.

Бакай-Ата районунун Өзгөрүш айылынын тургуну Нурсейит Бейшебеков көп жылдан бери дыйканчылык менен алектенет. Анын айтымында, былтыркыга салыштырмалуу төө буурчактын бакалынын баасы да өскөн.

"Азыр бир машине бакалдын баасы 20-25 миң сом, былтыр 10-15 миң сомго сатылган. Төө буурчактын бакалын чөпкө аралаштырабыз, данын сууга жибитип жем катары беребиз. Мал байлаганга жакшы экен. Бирок чөп кымбаттагандан бери мал баккандарга киреше деле түшпөй калды. Мурда чөп арзан болчу. Жемдин баасы 25 сомго көтөрүлдү", - дейт Нурсейит.

Учурда облуста бир боо чөптүн баасы 350 сомго чыкты. Талас облустук агрардык өнүктүрүү секторунун башчысы Эмилбек Тууганбаев мунун себебин чөптүн башка облустарга сатылып жатканы менен байланыштырды.

"Негизи өзүбүз чапкан чөп кенен жетмек, бирок Ош, Жалал-Абад облустарынан бери алуучулар келип, дароо кымбаттатып жиберишти. Азыр Таласта 57 миң гектар төө буурчак бар, дыйкандар анын бакалын дагы тоют катары камдап жатышат".

Ош

Кургакчылыктын кесепети Оштогу фермерлерге да терс таасирин тийгизди. Быйыл облустун дыйканчылык аймактарында жаан-чачын аз жаап, сугат суу да тартыш болуп чөп аз чабылган. Оштогу фермерлер жолдун алыстыгына карабай Чүйдөн, Нарындан, коңшу Өзбекстандан чөп алып келүүдө.

Алай районунун тургуну Медербек Сейитов өзү чапкан чөп аз болгондуктан, базардан сатып алган.

"Жылда беш-алты машине чөп алган жерден быйыл бир эле машине жыйнадык. Чөп сатып алалы десек, каражат жетишпейт же мамлекеттен жардам жок. Чөптөн сырткары жем да алыш керек. Айылда тиричилик мал менен жүрөт да".

Ош шаарынан Алай тарапты карай кеткен жолдун жээгинде чөп жүктөлгөн беш автоунаа катары менен тизилип турат. Сатуучулардын бири Рахманберди Шапиев чөптү Нарындан ташып келгенин айтты.

"Нарындан дыйкандардан алдык. Чүйдөн саман келип жатты. Чөптүн түгү 350 сом. Өзбекстандын саманы 200-220 сомдон сатылып жатат. Бул жакка жеткенге чейин кымбаттап, биздеги эле баа болуп калат экен".

Айыл чарба тармагын өнүктүрүү боюнча эксперт Сагындык Эмилбек уулу тоют камдоого чама-чаркы жетпеген фермерлер малын жапырт сатууга өткөндүктөн төрт түлүктүн баасы арзандап кеткенин белгиледи.

"Фермерлер бага албай турганына көзү жетип малын сата баштады. Базар экономикасында сатуучу көп, алуучу аз болсо - товардын баасы арзандайт. Бодо малдын баасы 20-30 миң сомго чейин түшүп кетти. Азыр кургакчылык болууда, жайыттар тарып атат. Мындан улам 10 уй кармап ошого ылайык тоют камдоо өзүн актабай калды. Анын көп эт же көп сүт бере турган асыл тукум бодо малдан бешти бакса, чыгымы азыраак болмок. Сандан сапатка өтүүгө убакыт келди да".

Расмий маалымат боюнча 2020-жылы Ош облусунда 576 миңден ашуун уй, 100 миң жылкы, 1 миллион 148 миңден ашуун кой-эчки катталган.

Нарын

Теңир-Тоодо ушул маалда чөптүн бир түгү 170, беденики 200 сомго чыкты. Арпа да кымбат.

Мал багып, семиртип саткан Дамир Рысалиев чөп кымбаттаганы чыгымы акталбай калганына кейиди.

"Мисалы, бир буканы алты айга чейин байлайбыз. Ат-Башы суук болгондуктан мал кеч семирет. Бир букага күнүнө 4 килограмм жем, эки боо чөп берүү керек. Муну алты айга көбөйтсөк, 20-30 миңдин жем-чөбүн жейт. Буканы 40 миң сомго алсаң, алты айдан кийин 60-70 сомго сатасың. Ошондо алты ай чыгым тартып, 10 миң сом эле таап жатпайсыңбы. Азыр мал да кымбат. Мурда бир буканы байлап сатсак, эки эсе пайда тапчубуз".

Нарында чөп айрыкча июль айында кымбаттап, бир түктүн баасы 200 сомго чыккан. Августта чөп чабык башталганда 170 сомго түшкөн. Арпа былтыр 10-12 сомдон сатылса, быйыл 25 сомго чыкты. Адистер муну дан азыктарынын түшүмү аз болгону менен түшүндүрүүдө. Аймакта 10 миң гектардан ашык жерге арпа айдалган, учурда анын 70% ашууну жыйналып бүттү. Облустук администрациянын маалыматында, быйылкы тоют былтыркыдан 30% аз.

Ал эми карапайым эл тоюттун кымбаттап кетишин чөптүн башка облустарга ташылып жатканынан да көрүшөт. Жергиликтүү базарда тоют саткан Бакыт буларды айтты.

"Нарындын малы жей турган чөптү Чүй менен Ысык-Көлгө ташып атышат. Губернаторлорго, жергиликтүү депутаттарга деле айтып жатабыз. МАИ менен тостургула десек болбой коюшту. Аткезчилик жолу менен Казакстанга да киргизип жатышат деп уктум. Кыш жылуу болсо экен деп эле тилеп отурабыз. Чөптүн көбү тышка сатылып кетти".

Улуттук статистика комитетинин маалыматына таянсак, Нарын облусунда 1 миллиондон ашык кой-эчки, 200 миңден ашуун бодо мал, ушундай эле санда жылкы багылат.

Аймактардагы тоюттун тартыштыгы тууралуу баянды төмөндөгү аудиодон толук уга аласыздар.

Чөп тартыш, мал арык
please wait

No media source currently available

0:00 0:24:14 0:00
Түз линк

Өкмөт эмне дейт?

Кыргыз өкмөтү тоют таңсыктыгын алдын алуу максатында тоют өсүмдүктөрүнө, жем, азыктык дандын өлкөдөн чыгарылышына чектөө коюп, импорттолуп келген тоютка салынуучу кошумча нарк салыгын алып салды.

Август айында айыл, суу чарба жана аймактарды өнүктүрүү министри Аскарбек Жаныбеков Бишкекте өткөн басма сөз жыйынында Кыргызстанда тоют мындан ары кымбаттабай турганын билдирген эле.

Министр коюлган чектөөлөрдүн жана салыктан бошотуунун натыйжасында тоют арзандайт деген божомолун айткан.

“Кыргызстандан чыгарылып жаткан тоют өсүмдүктөрүнө, азыктык буудайга чектөө коюлду. Өлкөгө импорттолуп келген тоютка салынуучу кошумча нарк салыгы алынып салынды. Жыйноонун башында тоют кескин кымбаттаган. Азыр четтен келип жатат. Мындан ары кымбаттабайт. Тескерисинче, тоюттун бир топ түрлөрү арзандайт”.

Министрликтин августтагы маалыматында өлкөдө быйыл малдын тоюту былтыркыга салыштырганда аз камдалганы айтылган. Маселен, 30-июлга карата өлкө боюнча 2,2 миллион тонна тоют өндүрүлгөн. Бул былтыркы жылдын ушул маалына салыштырганда бул 360 миң тоннага аз.

Расмий статистикага ылайык Кыргызстанда учурда 1 млн. 700 миң баш ири мүйүздүү мал, 6 млн. 200 миң кой-эчки жана 550 миңден ашуун баш жылкы каттоого алынган. Төрт түлүк баккандар негизинен Чүй, Ош, Жалал-Абад жана Нарын облустарында басымдуу.

Чаңызгыган жайыттар
please wait

No media source currently available

0:00 0:31:52 0:00

Жамила Сманалиева иш учурунда. Дрезден, Германия.

Кыргызстанда мөмө-жемишти кургатуу жана кайра иштетип, таңгактоо талапка жооп бербей турганы айтылып келет. Бул көйгөйдү кантип чечсе болот? Дегеле Кыргызстандын экологиялык жактан таза азыктарын дүйнөлүк базарга чыгарууда кандай талаптарды эске алуу зарыл? Кыргыз коомундагы туура тамактануу адатын кантип калыптандыруу керек?

Тамак-аш жаатындагы адис, Германиядагы Дрезден техникалык университетинин илимий кызматкери Жамила Сманалиева менен маекти сунуштайбыз.

- Жамила айым, жаңылбасам июнь айында баткендик багбандарга өрүктү туура кургатуу боюнча онлайн вебинар өттүңүз. Буга эмне түрткү болду?

- “Баткенге жардам” деген долбоордун алкагында 18-июнда багбандар үчүн вебинар өткөм. Анда өрүк кургатуунун сырларын жана түрлөрүн Түркиянын мисалында айтып бердим. Баткендик багбандар өрүктү экологиялык жол менен кургатууга кызыкдар экен. Тагыраак айтканда, күкүрт кошпой кургатуунун жол-жоболорун сурашты.

Негизи күкүрт менен кургатуу классикалык ыкмага кирет. Бул химиялык зат өрүктүн ферменттерин инактивация кылып, өңүн бузбай сактоо үчүн кошулат. Бирок аны колдонууда талаптар так сакталышы абзел. Кокус концентрациясы көбөйүп кетсе, ден соолукка зыян. Технологиялык талап боюнча бир килограмм өрүккө бир граммдан эки граммга чейин гана кошулат. Эсептей келгенде бир тоннага бир килограмм күкүрт керек. Түркияда бул норма бизге караганда азыраак экен. Бирок бизде технологиялык талаптар так аткарылып жатабы же жокпу белгисиз.

Баткенде өрүктү эч нерсе кошпой таза жол менен кургаткандар деле бар. Мисалы, кандек өрүк бактын башынан эле кургап түшөт. Бирок табигый жол менен кургатылган өрүктү сактоо кыйыныраак. Химиялык зат кошулбаган азыкка курт-кумурска, айрыкча көпөлөктөр жакын болот. Алар личинкасын таштап, өрүк бат эле жарактан чыгат. Көпчүлүк багбандар өрүктү жерге жайып кургатат экен. Мунун жаман жери өрүктүн товардык кейпи бузулат. Чаң-топурактан арылтуу үчүн жууп, кайра кургатууга туура келет. Кыскасы, кошумча түйшүк, кошумча чыгым... Июнда өткөн вебинарда багбандар ушул маселени чечүүгө жардам сурашты. Буюрса, бул көйгөйлөрдү чечүүнүн үстүндө жаңы изилдөөлөрдү баштайбыз.

- Өрүк Баткенден тышкары Ысык-Көл облусунда да өсөт эмеспи. Мындан улам Кыргызстанда бул мөмөдөн шарап алуу кирешелүү болмок деген ой пикирлер айтылып келет...

- Өрүктү кургатуудан башка кайра иштетүү технологиялары көп эле. Шарап да өндүрсө болот. Кургак (кантсыз) жемиш шараптарын өндүрүү үчүн ширени 30-45 күн ачытуу зарыл. Тундуруу үчүн 3-7, тунмадан тазалоо бир күн керек. Шарап материалдарын кайра иштетүү - 5-18 күнгө, тындыруу 10 күнгө созулат. Чыпкалоо (фильтрлөө) жана куюу 24 сааттык убакытты алат. Мунун баары заманбап технология менен жабдылган цехте ишке ашат. Бирок өрүк эттүү келгендиктен шире бөлүп алуу татаал жана кымбат иш.

Өрүктөн көбүнчө кыям, мармелад, конфитюр, пюре, компот жасаганга аракет кылышат. Данегин чагып өзүнчө азык катары сатыкка чыгарышат.

Жамила Сманалиева ата-энеси жана үй-бүлөсү менен. Германия.
Жамила Сманалиева ата-энеси жана үй-бүлөсү менен. Германия.

Дүйнөдө өрүктүн майын косметика өндүрүшүндө колдонушат. Данегинин кабыгын майдалап, денени тазалай турган скраб жасашат. Буйруса, биз иштей турган долбоордо булардын баарын карап атабыз.

- Ал эмне деген долбоор, толугураак маалымат бере кетесизби?

- Германиянын Билим берүү жана илим министрлиги Борбор Азиядагы айыл чарба жана токой азыктарын кайра иштетүү боюнча атайын долбоорду (SUFACHAIN) каржылайт. Мен кошулган топ ошонун негизинде иш алып барат. 2018-жылы Арстанбап жаңгак токоюнда өскөн бөрү карагат, ит мурун, чие, алча баштаган жапайы мөмөлөрдүн химиялык көрсөткүчтөрүн изилдегенбиз. Аларды башка өлкөдө өскөн мөмө-жемиштерге салыштырдык.

Бул изилдөөнүн негизинде Арстанбаптагы бөрү карагаттын полифенолдук бирикмесинин көлөмү көп экени аныкталды. Бул эмнени билдирет? Полифенолдор антиоксиданттык касиетке ээ. Антиоксиданттар болсо рак оорусун пайда кылган бош радикалдарды байланыштырып, организмден алып чыгат. Биз долбоордун жыйынтыгы боюнча илимий үч макала чыгардык. Арстанбап жаңгак токоюндагы жапайы жемиштер ден соолукка пайдалуу деген жыйынтыкка келдик.

Бул биздин азыктарды экспорттоого жардам берген илимий документ да десек болот. Өрүктү туура кургатуу тууралуу иш-чаралар ошол долбоордун уландысы.

Жамила Сманалиева кыздары менен.
Жамила Сманалиева кыздары менен.

- Экспорттоо демекчи, Кыргызстан Европа Биримдигинин «ВСП+» - Жалпы жеңилдиктер системасын колдонууга уруксат алганы маалым. Сиз азыр Германиядан Кыргызстанда өскөн же өндүрүлгөн азыктарды көрүп жүрөсүзбү?

- Кыргызстандын Талас облусунда айдалган төө буурчакты көрүп калабыз. Аны Түркия, Болгария ж.б. мамлекеттер алып кетип, Европага реэкспорт кылышат экен. Маркирлөө боюнча талапка ылайык азык өскөн аймак көрсөтүлүшү керек. Ошол себептүү кутунун кагазына “Кыргызстандын Талас облусунда өстүрүлгөн” деп жазып коюшат. Жакында эле ошол кызматташтык алкагында Кыргызстандан кара өрүк (кайналы) алып келишкенин уктум. Аны деле жууп, кургатып, кутуларга салып анан сатышат. Ал эми кыргыз балын Германиядан көрө алган жокмун. Немистер балды негизинен Аргентинадан, Кытайдан, Канададан алат экен. Аны кайра иштетип, Европанын башка өлкөлөрүнө экспорттошот.

- Жогоруда реэкспорт тууралуу айтып калдыңыз. Кыргызстандын азыгын өз бренди менен чыгарса болобу? Дегеле Евробиримдикке экологиялык таза азыктарды чыгарууда кандай стандарттар сакталышы керек?

- Ал эми стандарттар тууралуу айтсак, органикалык өндүрүш жана органикалык азыктарды маркировкалоо (маркалоо), экспорттоо боюнча Европа Биримдигинде бир катар жол-жоболор иштелип чыккан. Аларга ылайык, айыл чарба өсүмдүктөрүн минералдык жер семирткич менен өстүрүүгө, ГМО колдонууга, ион менен иштетүүгө тыюу салынат. Кайра иштетилген азыктарга кошула турган заттардын да тизмеси берилген.

Эң негизги талап - органикалык азыкты текшерүүчү жана сертификат берүүчү лаборатория Евробиримдиктеги атайын органдан аккредитациядан өтүшү керек. Азыктын этикеткасында кайсы өлкөгө сатылганы жатса, ошол өлкөнүн мамлекеттик тилинде маалымат жазылышы керек. Мындан тышкары азыктын курамы, өндүргөн ишкананын дареги, жарактуу мөөнөтү, салмагы, сертификация жана стандарттар боюнча маалыматтар жазылууга тийиш.

Жамила Сманалиева өмүрлүк жолдошу менен.
Жамила Сманалиева өмүрлүк жолдошу менен.

- Кыргызстандын табигый азыктарынын башка өлкөнүн бренди менен чыгып жатканы фитосанитардык лабораториялардын жетишсиздигинен, кайра иштетүүнүн жолго коюлбаганынан эмеспи?

- Мен карап көрсөм, Кыргызстанда 30дан ашуун фитосанитардык лаборатория бар экен. Анын ичинен экөө эле эл аралык стандарттар боюнча аккредитациядан өтүптүр. Бул жакшы. Бирок бизде кайра иштетүүчү ишканалар өтө аз. Ошол эле баткендик ишкерлер өрүктү Тажикстанга сатары көптөн бери айтылып келет. Коңшу өлкөнүн ишкерлери аны жууп, кургатып, кутуга салгандан кийин Орусияга экспорт кылышат экен. Мен өзүм Тамак-аш жана айыл чарба уюмунун маалыматын карап көрдүм. Анда Кыргызстан боюнча 26 миң тонна кургатылган өрүк өндүрүлөт экен. Анын ичинен 6 миң тоннасы экспортко кетет деп турат. 9 миң тонна кургатылган жемиштерди сырттан экспорттойт экенбиз. Мунун баары кайра иштетүү жолго коюла электигинен кабар берет. Бир чети азык-түлүктү кайра иштетүү өзү кымбат жумуш. Анткени цехтерди куруу, аны заманбап жабдуулар менен камсыздоо көп каражатты талап кылат.

- Балким адистер да тартыш болуп жаткан чыгаар?

- Адистерди даярдоого мамлекет көңүл бурушу керек. Себеби, тамак-аш технологдорун даярдап, окутуу үчүн реактивдер, атайын лабораториялар керек. Анткени, алардын ар бир сабагы лабораторияда өтөт. Гуманитардык адистерди даярдоого караганда бул багыт окуу жай үчүн кымбатка түшөт. Кыргызстанда тамак-аш технологдорун төрт жогорку окуу жайында даярдашат. Ошого карабай жакшы адисти табуу кыйын.

Негизи тамак-аш адистиги эң керектүү кесип, аны аркалагандар жумушсуз калбайт. Кыргызстанда болсун, чет өлкөдө болсун жакшы айлык алышат. Үчүнчүдөн, турмушка керектүү билим. Адамдын жашоосу тамак-аш менен байланыштуу да. Кантип туура тамактануу керек экенин билесиң жок дегенде. Туура тамактануу – бул чың ден соолук. Өзүңдүн эле эмес, жакындарыңдын, улуттун саламаттыгына кам көрүү.

Тилекке каршы, Кыргызстанда билим берүүнүн деңгээли түшүп кетти. Мектептерде так илимге кызыккан балдар азайып баратканы байкалат. Жаш муундар арасында так илимдер жана алардын пайдасы тууралуу маалымат жетишпейт экен. Так илимдерге кызыгуу аз өлкөдө өнүгүү да жай болот.

- Тамактануу маданияты тууралуу айтып калдыңыз. Биздеги көп оорулардын себеби тамак-аштан экени айтылып жүрөт...

- Кыргызстанда тамактануу адатын кайрадан карап чыгууга мезгил жетти. Мисалы, тойдогу дасторконду эле алалы. Салаттын төрт-беш түрү турат. Андан башка таттуу, газдалган суусундуктар, бешбармак өңдүү күчтүү азыктар коюлат. Мунун баарын бир маалда жеген адамдын ашказаны ооруйт. Анткени азыктардын курамы ар башка. Сиңирүү процессинде бири-бирине тоскоолдук жаратышат. Адам бир күндө 2000ден ашык килокалория кабыл алат. Бул норма. Аны кечке кыймыл-аракет менен сиңирүү керек. Биз тойдон ушунча калорияны бир-эки саатта эле топтоп, анын үйгө барып жатып алабыз. Мунун баары ашыкча салмакка, ар кандай оорулардын пайда болушуна алып келет.

Ошол эле маалда күнүмдүк тамактануубуз абдан жупуну. Карандай чай, нан менен отургандар бар. Бул дагы витамин, минералдар жетишпегенден келип чыккан ооруларга себеп. Балдарыбыз таттууну көп жешет. Мындан баланын тиши бузулат. Тиши ооруган бала башка тамакты жакшы жебейт. Бул келип эле акыл жөндөмүнө терс таасир этет. Германияда мисалы газдалган суусундуктарды балдарга ичиришпейт. Мөмө-жемиштин ширесинде кант көп болгондуктан, суу аралаштырып беришет экен. Мамлекет кандай тамактануу керек экенин айтып турат. Элде маалымат жетиштүү болгондуктан туура тамактанууга аракет кылышат.

- Учурда Кыргызстанда тамак-аш баасы кымбаттап жатат. Буга быйылкы кургакчылык, дүйнөдө баалардын өсүп жатышы да себеп экени айтылууда. Мына ушундай кырдаалдан кантип чыкса болот?

- Сөзсүз түрдө Айыл чарба министрлиги статистикалык маалыматтар менен бирге ар бир айыл чарба азыгына прогноз берип турушу керек. Мурда колхоз-совхоздор бар кезинде бул маалыматты чогултуу, прогноз берүү, пландоо оңой болчу. Азыркы учурда фермердик чарбалардын саны көп жана ар ким каалаган өсүмдүктү тигет.

30 жыл ичинде бизде дыйкан чарбачылык боюнча тажрыйба чогулуп калды. Ар бир аймакта өзүнө ылайыкташкан айыл чарба өсүмдүктөрү бар, мисалы Таласта төө буурчак, Баткенде өрүк, Ысык-Көлдө алма, Чүйдө жашылча-жемиштин түрү, Нарында картошка, Ошто күрүч, Жалал-Абадда жаңгак, ж.б.у.с өсөт.

Ушул багыттарга ар бир облус өзгөчө көңүл бурушу керек. Айыл чарба министрлиги айыл өкмөттөрү, ал эми алар фермерлер менен тыгыз иштешип, так маалыматты өз убагында берип турушу керек, канча аянтка буудай себилди, баасы, түшүмдүүлүк боюнча алдын ала прогноз ж.б. болушу шарт. Германияда ушул принцип менен иштешет. Аларда майда фермелер чоң ассоциацияга биригип, чоң аянттарды иштетет. Айыл чарбасын уюштуруу башкаруу таптакыр биздикинен айрымаланат.

- Эми өзүңүз тууралуу айта кетсеңиз. Германияга кандайча барып калгансыз, Кыргызстанга кайтуу планыңыз барбы?

- Мен Талас облусунун Кум-Арык айылындагы Кубанычбек Нурбеков атындагы орто мектепти бүткөм. Исхак Раззаков атындагы кыргыз мамлекеттик техникалык университетте тамак-аш адистиги боюнча билим алгам. 2004-жылы “Жыйырма биринчи кылымдын кадрлары” деген программанын стипендиясы менен Германияга окууга келгем. Берлин техникалык университетинде докторлук диссертациямды жактап, 2008-жылы Кыргызстанга кайткам.

Кыргыз-Түрк “Манас” университетинде тамак-аш инженерлиги бөлүмүндө он жылдай иштедим. Илимий изилдөөлөрдүн алкагында Германияга көп каттап турчумун. 2018-жылы Дрезден техникалык университетинде профессордун жардамчысы кызматын аркалоого сунуш түштү. Ошол жылы сентябрда үй-бүлөм менен көчүп келдим.

Азыр үч кызым Дрездендеги мектепте окуп атышат. Жолдошум да иштейт. Кыргызстан менен байланышкан долбоорлорду улантсам деген тилегим бар. Келечегимди өзүмдүн мекеним менен эле байланыштырам. Дагы кандай иштер күтүп турганын убакыт көрсөтөт.

Жамила Сманалиева менен аудио маекти бул жерден уга аласыз.

Сманалиева: Кыргызстанда так илимдерге көңүл бурулбай калды (аудио)
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:44 0:00
Түз линк

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG