Линктер

ЧУКУЛ КАБАР!
2-Декабрь, 2021 бейшемби, Бишкек убактысы 06:39

Экономика

Кумтөр кени.

“Центерра Голд” компаниясы Кыргызстандан чыгып кетиши мүмкүн. Мындай билдирүүнү Акылбек Жапаров “Азаттыкка” билдирди. Бирок алар Кыргызстандын 26% акциясына кызыкдар.

Швейцариянын Женева шаарындагы Кумтөр кени тууралуу “Центерра” компаниясы менен сүйлөшүүлөрдүн биринчи раунду аяктаганы менен анын мазмуну, корутундусу тууралуу толук маалымат айтылган эмес. Буга эки тараптын сүйлөшүүнүн жыйынтыгын купуя сактоо келишими себеп болгон.

Бирок Министрлер кабинетинин 12-октябрда жаңы дайындалган төрагасы Акылбек Жапаров “Азаттыкка” учкай маек куруп, бул маселе боюнча маалыматтын четин чыгарды. Анын айтымында, канадалык компания Кыргызстандан чыгып кете турганын билдирген. Бирок алар шарт койгон.

Акылбек Жапаров
Акылбек Жапаров

“Кумтөрдү бүгүнкү күнгө чейин өзүбүз иштетип келдик. Мындан ары дагы өзүбүз иштетебиз. “Центерра” менен сүйлөшүүлөр болду. Алар дагы, биз дагы сүйлөшүү жөнүндө маалыматты ачыкка чыгарбайбыз деп кол коюп бергенбиз. Сүйлөшүүлөр уланышы мүмкүн. Сүйлөшүүнүн демилгечиси Скотт Перри болду. Алар принципиалдуу түрдө Кыргызстандан кеттик деген чечимин айтты. Бирок "силер 26% акцияңарды бизге берсеңер" деген ойду дагы айтып жатышат. Биз андай болбойт, дообуз көп дедик. Эң оболу, эки тарап үстөлгө отуруп, бири-бирибизди уктук. Сын-пикир, талаптарды гана айтпастан, бул маселени кандай жолдор менен чечсек болот деген бир топ механизмдерди сүйлөштүк. Кийинки кадамдарды көрө жатарбыз”.

“Центерра” компаниясы Акылбек Жапаровдун айтканы боюнча комментарий бербей турганын билдирди.

Швейцариянын Женева шаарында 29-30-сентябрда өткөн сүйлөшүүгө кыргыз делегациясын Акылбек Жапаров баштап барган.

Анын курамында Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинин төрагасы Камчыбек Ташиев, Кумтөр кенине тыштан башкаруучу болуп бекиген Тенгиз Бөлтүрүк, башкы прокурор Курманкул Зулушев жана башка адистер болгон. Экинчи тараптан барган топтун башында "Центерра Голд" компаниясынын президенти жана башкы аткаруучу директору Скотт Перри турган.

Азыркы тапта Кумтөрдү башкарып жаткан Тенгиз Бөлтүрүк Женевадагы жолугушууга канадалык компания чакырганын, кийинки сүйлөшүүлөр Кыргызстанда өтүшү мүмкүндүгүн айтууда.

“Кумтөрдүн каржылык абалы мыкты. Канча киреше түшүп жатканын айта албайм. Бирок анын көлөмү жогору экенине токтоло кетейин. Биз стратегияны алмаштырдык. Азыр жер астына түшө баштадык. Мындан тышкары калдыктарды кайра иштетүүнү пландап жатабыз. Андыктан убакыт бизге иштеп жатат. “Центерра Голд” компанисына 70% кирешени Кумтөр алып келип жатканын айтып, “саан уй” биздин колдо экенин түшүндүрдүк. Бизге керек болгон Кумтөрдү алдык. Аны артка кайтаруу мүмкүн эмес. Муну алар дагы түшүнүп турат. Азыр компенсация жөнүндө эле сөз болуп, ажырашканда мүлк кандай бөлүштүрүлө турганы чечилүүдө. Менин оюмча алар жакын арада Кыргызстанга келет. Биз күтүп жатабыз”.

Скотт Пери сөз кылган Кыргызстандын “Центерра Голддогу” акциясынын саны 77 млн. 401 миң 766. Бул жалпы акциянын 26% түзөт. Кыргызстан соңку жолу 2016-2020-жылдар үчүн 2,2 млн. доллар дивидент алган. Эл аралык Yahoo! Finance сайтындагы маалыматка ылайык, 14-октябрда "Центерранын" бир акциясы Торонто фондулук биржасында 7,53 АКШ долларына бааланып турат. Аны “Кыргыз алтын” аркылуу көзөмөлдөнгөн акциянын санына көбөйтсөк, 582 млн. 835 миң 297 АКШ доллары чыгып жатат. Бир жыл мурун Кыргызстандын “Центеррадагы” акциясынын наркы 1 млрд. 100 млн. АКШ долларынан ашып турган.

Жогорку Кеңештин төрагасынын мурдагы орун басары, Кумтөр алтын кени боюнча китеп жазган Кубанычбек Исабеков төрт орчундуу делген маселени атады.

Кубанычбек Исабеков
Кубанычбек Исабеков

"Центерра" компаниясынан мындай сунушту күтсө болот эле. Себеби алар дагы маселенин тынч чечилишин каалайт. Бирок бул жерде төрт маселе бар. Биринчиден, "Центеррадагы" акциялар Кыргызстан үчүн абдан маанилүү. Аны бекер берүү туура эмес. Экинчиден, Кумтөрдүн эсебинен сатылып алынган алтын кендер бар. Алар Канада, Түркия жана Монголияда жайгашкан. Ал кендерден кол жууп калабызбы? Биздин үлүшүбүз эмне болот? Буга дыкат мамиле кылыш керек. Үчүнчү маселе, Лондондогу рекультивациялык фондду Кыргызстанга алып келиш керек. Мындан тышкары дагы бир чоң маселе - экология жана салык төлөмдөрү боюнча кыргызстандык соттордун чечими кандай болот? Анда көрсөтүлгөн сумманы "Центерра" төлөп береби? Мына ушул төрт маселеден кур калбашыбыз керек".

Кумтөр кенинин ишин иликтеген мамлекеттик комиссия "Центерра Голд" Кыргызстанга салык жана экологиялык санкция түрүндө 4 миллиард 252 миллион доллар төлөшү керек деген бүтүм чыгарган.

Мамлекеттик комиссия койгон доодон сырткары Бишкектин Октябрь райондук соту "Центерра Голдду" Кыргызстандын экология мыйзамдарын бузганы үчүн мамлекетке 261 миллиард 719 миллион 674 миң сом кенемте төлөп берүүгө милдеттендирген.

“Кумтөр Голд” ишканасына ээлик кылган канадалык “Центерра Голд" компаниясы бул айыптоолорго макул болбой, кыргыз өкмөтүн Стокгольмдогу Эл аралык арбитражга жана Нью-Йорктогу банкроттуулук боюнча сотко берген. Андагы соттук териштирүүлөр ушул тапта да уланууда.

Швейцариянын Женева шаарындагы жолугушуудан кийин кыргыз өкмөтү менен "Центерра" Кумтөр маселесин соттошуп эмес, сүйлөшүү жолу менен чече турганын божомолдогондор бар. Ошол эле учурда сүйлөшүүлөрдүн жашыруун жүрүп жатышынан шек санагандар да жок эмес.

“Ата Мекен” партиясынын лидери Өмүрбек Текебаев “Азаттыктагы” талкуу учурунда Кумтөр алтын кенинин айланасындагы окуяларга мындай баа берди:

Өмүрбек Текебаев
Өмүрбек Текебаев

“Кумтөр мамлекетке өттү” деп бийлик өкүлдөрү жарыялап, эл кол чаап жатат. Кыргызстандын 77 млн. 400 миң даана акциясы болгон. Бир акцияга да көбөйгөн жок. "Кумтөр Голд Компани" ишканасына таандык бир дагы техника, бир буюм Кыргызстандын менчигине өткөн жок. Биз жөн гана убактылуу басып жатабыз. Улутташтыруунун жол картасы катары 2013-жылы эки мыйзам жазып киргизгем. Ал жөнүндө сөз жок. Демек, улутташтыруу болушу мүмкүн эмес. Азыр жашыруун сүйлөшүүлөр болуп жатат. Анын максаты эмне экенин биз билбейбиз”.

Азыркы тапта Кыргызстан алтын кенден канча киреше тапканы боюнча так маалымат жок. Акылбек Жапаров 22-сентябрда “Азаттыкка” берген комментарийинде “Кумтөр Голдду” башкарууну өз колуна алгандан берки төрт ай ичинде 4,1 тонна алтын өндүргөнүн айтып берген. Ал мындан өлкө 62 млн. доллардай киреше алганын тактаган. Бирок 25-сентябрда УКМКнын төрагасы Камчыбек Ташиев Кумтөр алтын кенинен Кыргызстан 90 млн. доллар тапканын айткан. “Кумтөр Голд” бири-бирине каршы келген маалыматка чекит кое элек.

Депутаты Наталья Никитенко Жогорку Кеңеште Кумтөр кени боюнча маалымат угууну талап кылган. Анын себебин мындай түшүндүрдү:

Наталья Никитенко
Наталья Никитенко

"Азыркы учурда Кумтөрдү башкаруу, экология жана киреше боюнча суроолор көп. Бирок алгылыктуу жооп бербей жатышат. Мен Акылбек Жапаровдон алтын кендин толук кандуу иштеп жатканына кызыктым. Анткени белгилүү бир мөөнөттүн ичинде Кумтөрдөн түшкөн салык болжогондон аз болуп калган. Ошондой эле алтындын каякка сатылып жатканы айтылбай жатат. Буга Жапаров баары жайында экенин айтып, жооп берди. Кенди иштетип жаткан компания соттук иштерге байланыштуу маалымат таратпай турганын айтат. Биз маселени жабык караганга деле даярбыз. Мындан тышкары алтындын каякка сатылып жатканы да так айтылбай турат. Кумтөр кимдир бирөөнүн жеке менчиги эмес. Ал бюджеттин бир бөлүгүн толтурган компания".

Октябрдын башында президент Садыр Жапаров "Фейсбуктагы" баракчасы аркылуу берген түшүндүрмөсүндө алтынга кардарлар кезекте турушканын билдирген. Ал Кумтөр боюнча эл аралык соттон утулуп калган күндө да Кыргызстан уттурбасын, ал үчүн элдин колдоосу зарылдыгын белгилеген.

"Эми алтындарыбызды сата албай калабыз деп ызы-чуу салып жаткан жарандарыбызга айтарым, эч кам санабаңыздар. Алтын жерде калбайт. Сатып алам деген кардарлар кезекте турат талашып. Макул, дүйнөлүк мафиянын таасирине салып бизди утуп алды дейли. Эмне болот? Кумтөрдү көчүрүп кетеби? Жер биздики, тоо биздики, байлык биздики, акыры келип эл да биздики го? Эл колдоп турса болду. Казып атабыз, каза беребиз. Эч ким тоскоол боло албайт",- деген пикирин жазган Садыр Жапаров.

Канадалык "Центерра Голд" компаниясы иштетип келген Кумтөр алтын кенине быйыл май айында Кыргызстан убактылуу тышкы башкаруу киргизген. Ошондон бери өлкөдөгү эң ири алтын кенди кыргыз бийлиги өзү иштетип келет.

Ташкент аэрoпорту, Орусияга сапар алган өзбекстандык мигранттар.

Өзбекстан менен Тажикстандын 300 миң жараны үчүн Орусияга кирүүгө салынган чектөө алынганы кабарланды. Бул чечим Орусияда соттолгон мигранттарга тиешелүү эмес. Ал эми өлкөгө кирүүгө тыюу салынган Кыргызстандын 74 миңдей жараны тууралуу сөз боло элек.

8-октябрда Орусиянын Миграция федерациясынын президенти Вадим Коженов буга чейин өлкөгө кирүүгө тыюу салынган өзбекстандык жана тажикстандык мигранттарга мунапыс жарыяланганын билдирди.

"Көптөгөн сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Өзбекстандын 150 миң, Тажикстандын 150 миң жаранына мунапыс жарыяланды. Алар буга чейин кайсы беренелер боюнча жазага тартылса, ошого жараша биздин сайтка кирип текшере алышат", - деди Коженов.

Деген менен Миграция федерациясы бул чечим Орусиядан соттун чечими менен депортацияланган чет өлкөлүктөргө тиешелүү эмес экенин эскертти. Аларга киргизилген чектөө күчүндө калат.

Анткени Орусиянын мыйзамдарына ылайык, оор кылмыш жасап же олуттуу мыйзам бузуп “кара тизмеге” илинген чет өлкөлүктөргө бул мамлекетке кирүүгө биротоло тыюу салынат. Ал эми административдик мыйзам бузгандардын көбү үч-беш жылга чейин киргизилбейт.

Ал ортодо Өзбекстан Ыраакы Чыгыштагы "Восточный" космодромундагы инфраструктуралык объектилерди куруу үчүн ушул апта 1466 мигрантты Орусияга жөнөткөнүн "Азаттыктын" өзбек кызматы жазып чыкты.

Өзбекстандын тышкы миграция боюнча маселелерди тескеген агенттигинин өкүлү Ортикхужа Норов космодромдогу курулуш иштерине баш-аягы 5 миңдей өзбек жараны тартыла турганын айтты.

Курулушчуларды Орусиянын Саламаттык сактоо министрлиги менен Ички иштер министрлиги тандап алат. Анын алкагында жумушчулардын саламаттыгы жана Орусияга кирүүгө уруксаты бар же жогу текшерилет.

Буга чейин Орусиянын курулуш министринин орун басары Никита Стасишин жакынкы арада Москва Орусияга өзбекстандык 10 миң мигрантты кабыл алуу боюнча схема бекитилгени жатканын билдирген. Ал үчүн өзбек мигранттары коронавируска каршы "Спутник Лайт" вакцинасы менен эмделиши керектиги айтылган.

"Өзбекстанда биз эмгек мигранттары үчүн экспертиза, эмдөө жана башка керектүү иштерди уюштурууну пландап жатабыз. Бул аларды Казакстан аркылуу поезд менен коопсуз жеткирүүгө мүмкүндүк берет", - деди Стасишин.

Орусиянын президенти Владимир Путин быйыл 15-июлда жарлык чыгарып, мигранттарга документтерин иреттөө үчүн берилген мөөнөттү 30-сентябрга чейин узарткан эле.

Ага ылайык, 30-сентябрда Орусиянын аймагында жүргөн башка өлкөнүн атуулдарына карата “миграциялык жеңилдиктердин” мөөнөтү аяктаган. Министрлик ага чейин миграциялык каттоо, эмгек келишимин түзүү, аны расмий каттатуу сыяктуу иш-чараларды толук бүтүрүү зарыл экенин эскерткен.

Мындай документтери болбогон шартта миграциялык кызмат, полиция айып пул салат же Орусиянын аймагынан чыгаруу чечимин кабыл алат.

Гүлиза Акматсияева.
Гүлиза Акматсияева.

Ал эми Орусияда мигранттарга юридикалык көмөк көрсөткөн Гүлиза Акматсияева өзбекстандык жана тажикстандык мигранттар бул өлкөгө дагы көп киреше алып келген үчүн гана мындай чечим чыкканын кыйытты.

"Албетте, амнистия болуп жатат. Бирок кыргызстандык мигранттардын ишине бул канчалык деңгээлде жарары белгисиз. Ал эми биздин жаза алган мигранттардын дээрлик көпчүлүгү такси айдоочулары. Алар эки административдик жаза алса, Орусияга кирүүгө тыюу салынат. Бул өтө катаал чара. Баары патент менен иштейт. Тажик же өзбек мигранттар ай сайын салык төлөгөнү үчүн аларга амнистия жарыялоо албетте кирешелүү", - деди Акматсияева .

Жазында орус бийлиги 115 миңден ашуун кыргызстандык жаран миграция эрежесин сактабай жүргөнүн эскерткен болчу. Ал эми Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги (ТИМ) ушул тапта Орусия 74 миң кыргызстандык жаранга кирүүгө тыюу салганын билдирген. Мекеме алардын көбүнө мындай чечимди сот чыгарганын маалымдады.

Быйыл Москвада мигранттардын ич ара массалык мушташтары көп катталган. Алардын эң ириси - июль айында Кузьминкиде болгон. Анда кыргызстандык жана тажикстандык мигранттар мушташып, жүздөй киши кармалган.

Полиция 103 адамды кармаган жана алардын 70тен ашыгы Кыргызстандын жарандары. Кузьминки окуясынан кийин 26 кыргызстандык Орусияга 40 жылга чейин кирбей турган болуп депортацияланган.

Ал эми 2020-жылы декабрда Кремл өлкөдө 6,3 миллион мигрант бар экенин билдирген. Пандемияга чейин алардын саны 9-11 миллиондун тегерегинде экени айтылып келет.

Орусияда азыркы тапта расмий эсеп боюнча 600 миңден ашуун кыргызстандык эмгек мигранттары бар. Бейрасмий эсепте 1 миллиондон ашуун экени айтылып келет.

Дагы жүктөңүз

XS
SM
MD
LG